aPLsfnf:

amn vyly imlFgy
lyKk: aÌËl qihsIÌ

anuvfd: anvr icrfg


amn vyly imlx dI afs krn vfly Auh dovyN iewko Aumr, iewko nsl, iewko bolI, iewko ijhy rMg rUp qy iewko rYNk dy POjI sn. pr dovF ivwc Ìrk Pfslf vI bVf sI. vrdI BfvyN dohF dI imwtI rMg dI sI, pr moiZaF `qy lwgy PIqy, ibwly vwK-vwK qrHF dy. isr AuWqy POlfdI Kud df rMg EhI hrf mitaflf. pr AuWqy bixaf izËfien qy izËfien ivwc Bry rMgF dy Èyz vwK-vwK dirafvF dI imwtI vrgy. jMg dy muhfË `qy eysy qrHF huMdY. kmFzo duÈmx leI hiQafr qy afpxy bcfa leI nycr dy rMgF vflI Zfl lY ky jFdf ey. drwKq, DrqI, JfV, iJMgfV AunHF dI Zfl huMdI ey. Auh dUroN vwKry vjUd nhIN idwsdy. kudrqI mfhOl df ihwsf lwgdf hY, pr Auh kudrq dI ies mdd df Èukrfnf dyx dI QF Ehdy sfry rMg sfV suwtdy ny. sfry rMg jMg dy rMg bxf lYNdy ny.
afhI EQy iesy qrHF ho cuwkf sI. AunHF dy cfr-cuPyry sfry rMg sV ky bs iewk rMg jMg df rMg rih igaf sI. jMg df rMg awg, DUMaF DUVdI ies slytI cfdr ivwc lukI koeI KfihÈ sI. sVI afpxf iKzfAuxf lwBdI roNdI DrqI dI hiraflI jVHF qfeIN sV geI hoeI sI qy vwzy-vwzy drwKq qopKfny dy qfkqvfr goilaF df inÈfnf bx ky Zih gey hoey sI. dohF pfisaF dIaF qopF ny Kfs kr ky drwKqF dy inÈfny ley ikAuN jo ienHF dy Ehly dohF dy qopooKfny luky hoey sI qy kmFzoË vI eysy Ehly qfk lfeI bYTy sI peI hYQy ikqy duÈmx dI ipwT idwsy, Auh aYkÈn kr ky mfr suwtx `qy aslf luwt lYx. plfn dohIN pfsIN ieko sI. kbËf bws dUjy dI ËmIn qF iksy qIsry dI sI, pr lVfeI kbËf gruwpF ivckfr iCVI hoeI sI. dohF POjF AuWqy pRYÈr bVf sI. lflc vI bVf sI. ienfm, inÈfn, murwby[[[. dovyN kYptn bhfdrI nfl awg lhU dI Kyz Kyzdy rhy. afpxy-afpxy jvfnF ƒ mrvfAuNdy rhy, pr AunHF dy aMdr ikqy iewk Éafb ijhf vI jfg irhf sI, amn df Éafb. jMg dy afKrI idn df Éuafb. Aus idn df Éafb, jdoN AunHF dy nF lY ky inÈfn-ey-hYdr jF vIr cwkr df aYlfn hovygf. Pyr Gr dy vwzy kmry dI dUjI kMD AuWqy iewk qsvIr nvIN pihlI kMD AuWqy lwgI hoeI qsvIr vrgI. cwkr jF cMd dy inÈfn nfl do murwby ËmIn. ipMz qoN bfhr mjmF, bfp dy nfl bytf. gl ivwc PuwlF df hfr. dovyN kYptn purfxy POjI Grfxy dy spUq sI. ibRitÈ rfj dIaF jMgF ivwc hr vfrI AunHF dy Gr qop AuWqy lwidaf hoieaf iewk qfbUq afAuNdf. hr vfrI jMg dy hIro dI vhutI icwtI cfdr df GuMz kwZ ky KfvMd dI bhfdrI df inÈfn vsUlx POjI jlsy ivwc jFdI. dohF dy vzky kdy jrmnI dy iKlfÌ, kdy brmf dy muhfË `qy aqy kdy aPgfn vfrF ivwc bVI bhfdrI nfl lVy. hOsly nfl mry vI.
hux afËfdI ipwCoN dohF KfndfnF dy plyTy puwqr muhfË `qy jfx lwgy qF AunHF dy idl ivwc dyÈ vqn nfloN vwD KfndfnF dI lwj df iKafl sI. ruÉsq vyly dohF dy Gr iewko ijhf smF sI. byjI df icwtf duwptf aQrUaF nfl iBwj igaf sI. BYx ro-ro kmlI ho geI qy vhutI afpxf lfl dupwtf kMbdy hwQF AuWqy rwKI iewk pfsy ƒ KVHI rhI. KYr suwK nfl jfeIN[[[duaf dI lVI awgoN tuwt jFdI. muV ky KYr suwK nfl afAux vflI gwl hAukf ijhf bx jFdI. pr ieh kuwJ plF dI gwl sI. POjI jdoN muhfË ‘qy jFdf ey qF twbr koloN ruKsqI dy pl bhuq Coty kr lYNdf ey, nhIN qF pihlI hfr Auhdy Gr dy muhfË `qy ho skdI ey.
jIp ny Pwrftf Biraf. muhfË bdl igaf. hux awgoN jMg df morcf afsfn sI. mF, BYx qy vhutI dIaF suwjIaF awKF dy awQrU. nf-nf[[[qop dy goly qF bVy nrm huMdy ny. eyQy hfr-ijwq ivckfr bfiewËq mOq dI afpÈn qF eI sI. Pyr ipwCy Cwzx ƒ iewk cMgf nF. ienfm dI rkm. pYnÈn qF cldI rihxI ey. AumrF dI gwl muwk vI jfxI ey, pr nhIN vI muwkxI.
muhfË qp igaf hoieaf sI. dovyN kpqfn afpxI-afpxI rjmYNt ƒ lVf rhy sI. awgy vwDx df hOslf kr rhy sI. kdy mulk df nF, kdy JMzy df inÈfn. afpxy-afpxy qopKfny df kvr lY ky Auh bMdUkF clfAuNdy Piqh pukfr rhy sI. pr awj vI Auh iksy hor dI lVfeI lV rhy sI. dohF dy mulk JUT dy rsqy cwl ky iksy qIsry dI ËmIn ijwqxf cfh rhy sI. kbËf, qUM nhIN, mYN mYN, myrf myrf. KYr ieh qF AuWpr dI gwl hoeI. dohF rjmYNtF leI qF kuwl jhfn DrqI df Eho totf sI, ijwQy bhuq sfry drwKq AuWgy hoey sI. jMgI cflF dy nkÈy AuWqy iewk Kfs QF, ijs iDr dy pYrF hyT afvy, Eho awgy mfrc kr skdI sI.
eys vyly qF kbËf awDo-awD, lVfeI ivckfr kr ky ho rhI sI. golI qy golfbfrI dohF pfisaF qoN krfs kr rhI sI. dohIN pfsIN ispfhI qy drwKq izwg rhy sI. Èor qy grd gubfr aYnf ku bx igaf sI ik nf iksy dI afvfË suxdI nf Èkl idsdI. kmFzo dy afzr ispfhI dy kMnF qoVI nf phuMcy. mrdy hoey ispfhI dI cIk iksy nf suxI. iewko ijhy Èor ivwc kdy koeI vwKrI afvfË afAuNdI qF iksy Bfry drwKq dI hfa huMdI. sdIaF purfxy Bfry-Bfry drwKq pwiqaF qy aflHixaF nfl lwdy hoey. awj kI dyK rhy sI. AunHF afpxI iËMdgI ivwc iehy ijhf Èor qF kI, iensfnF bfry kuwJ vI nhIN sI suixaf. bws do cfr kuVIaF lwkVIaF cugdIaF kdy hws bol lYNdIaF, CfvyN bYT ky afpxI acfr rotI Kf lYNdIaF, isafsq qy jMg df vihÈI EQoN kdy lMiGaf nhIN sI. AuNj vI Es dirafeI vfdI ivwc hËfrF sfl qoN kdy koeI lVfeI hoeI nhIN sI. eyQoN dI mÉlUk ny bws cfr eI afPqF dyKIaF hvf, Duwp, bfirÈ qy amn. cfry mOsm amn dI Duwp-CF lY ky afAuNdy. amn df mINh brsfAuNdy. awg mcdI EnHF kdy nf dyKI.
awj jdoN DUMaF Dmfky hoey. bfrUd dI gwl GotU bU ivwc afdmI dy lhU dI bU rl ky afeI qF Auh zr gey. pirMdy-cirMdy jo inkl skdy sI inkl gey. pr bhuqy mfry gey. bhuqy mfry jfx vfly bwcy sI, jF mfpy jo bwicaF ƒ Cwz ky nf jf sky. dohF kpqfnF dI prvirÈ aijhy GrF ivwc hoeI sI, ijwQy jfnvrF nfl ipafr kIqf jFdf sI. pr POj dI tryinMg byrihmI dy mfhOl ivwc huMdI ey. Pyr vI lhUy jfnvr dyK ky AunHF dy idl ƒ rMj hoieaf ËrUr. amn Kbry iksy pMCI df nF huMdf ey. Auh iks drwKq `qy aflHxf pf ky vsdf[[[.
pr drwKqF ƒ qop dy goilaF df inÈfnf bxfey bgYr AunHF df POjI PrË pUrf ikvyN huMdf. AunHF ƒ ËmIn cfhIdI sI. ieMc-ieMc sVI ËmIn. dohIN pfsIN AunHF df mfto qF iewk sI.
BfvyN ieh dirafeI vfdI afdmI dI ËmIn nhIN sI, pr dohIN pfsIN POjI hYWz kuaftrF dy apryÈn rUm ivwc jo jMgI nkÈf lwigaf hoieaf sI, Auhdy AuWqy lfl inÈfn eysy hrI ËmIn `qy lwigaf sI. eyhy pulisrfq sI. afr jF pfr.
ivktorIaf krfs twbrF nfl qfaluk rwKx vfly dovyN kmFzr afpxy-afpxy mulk dI hkIm Brn leI pUrI qfkq aqy soJI df muËfhrf qF kr rhy sI pr kuwJ akIdy qy XkIn qoN boly hY sn. dohF dy Éudf afpxy-afpxy. AunHF ÉudfvF dy kMm vI afpxy-afpxy, vwKo-vwK. mukfblf qF ÉudfvF ivckfr vI ho irhf sI. iewk ny Ìiqh dyxI sI dUjy ny iÈksq[[[. ieMj lwgdf sI Es vyly Kudf qy vfihgurU dy hYWzkuaftr ivwc lwgy dunIaF dy nkÈy `qy iewko puafieMt surK sI. ieho QF, ieho vfdI pr rwb-ey-kfienfq, jo sfry ÉudfvF df Éudfey qy sfrI mÉlUk df vI hY, afpxI lYbfrtrI ivwc hËfrF gyNdF ivckfr GuMmdI ËmIn dy nkÈy vflI gyNd vwl iPkrmMdI nfl dyK irhf sI. iewk QF Auhny puafieMtr rwiKaf. ihwk-hf! ieh dOlqF vflf dirMdf. ikMnIaF nslF, ikMnIaF iksmF, ikwzy ipafry pMCI. ikMny purfxy drwKq ikMnIaF[[[[[. lwKF kroVF sflF dI imhnq, qÉlIk dI qpwisaf sfV-PUk ky rwK idwqI. kIhdI iejfËq, kIhdf hukm? jfihl iensfn!
ies hukm df iksy ƒ pqf nf lwigaf. pr ieh hukm iliKaf igaf. AuWpr asmfnF AuWpr. Qwly DrqI pqfl ivwc. Ausy idn iliKaf igaf sI jdoN pihlf bMb cwilaf.
iewko vfrI bhuq sfry goly Pty. bhuq sfrIaF lfÈF izwgIaF qF dohF kpqfnF ny iewk dUjy ƒ vMgfiraf. XU ivl py dI prfeIs, XU zYvl.
jvfn eys qrHF mr rhy hox qF kpqfn Piqh df tfrgYt ikwQy rwKy, ikwQy gwzy Piqh df JMzf? iksy ispfhI dI lfÈ AuWqy nf? hux sB kuwJ nMgf sI. koeI Et nf Ehlf. alP nMgf. muhfË bhuqf eI qp igaf. pr CyqI jm ky KVHf ho igaf. ieko QF. dohF iDrF ivckfr Pfslf AuWkf eI Gwt igaf. dovyN awgy vwD rhy sI. rokx jogf koeI nf irhf. hux kI krn? mOq qy iÈkfieq dovyN kwTIaF qy dohF leI zYvl aYNz zIp sI, ivckfr iewk kdm df Pfslf. qMg vfdI, AuWcI GftI, pqlf ijhf pul. afmxy-sfhmxy lVn dI strYitjI, inrI ibAUrI pVH ky smJ kdoN afAuNdI. iPr ieh dovyN POjF nÌrq dI ibmfrI ivc kuJ vI TIk nhIN ho skdf, pr sB kuJ kr ilaf jFdy ey.
hiQafr suwt dyeIey. kYdI bx jfeIey. Ébry eysy qrHF kdy GrF ƒ prq skIey. Ébry Es vyly dohF pfisaF dy bcy-Kucy ispfhI eysy qrHF soc rhy sI. nhIN, socxf AunHF ƒ mnHHF sI. pr ÉfihÈ ƒ kOx zyg skdf. Auh afpxI ÉfihÈ ivwc izAUtI qoN gwdfrI vflI gwl kr rhy sI. vÌfdfrI dI Èrq jfn dy ky ijwqI jFdI ey QF dUijaF dI jfn lY ky. pr eys qrHF dIaF gwlF idl dIaF idl ivwc rih jFdIaF. POjI idlF dIaF kOx jfxy. ÉfihÈF dI bolI kOx smJy. ispfhI ÉfihÈ kr skdf, ibafn nhIN kr skdf. ibafn ivc dlIl af jFdI ey nf. dlIl qF vkIl kol ho skdI ey. ispfhI dI aYiQk ieko ey :
‘‘Ikjg dcvK jq vr djk[ ‘‘Ikjg dcvK jq arv gkLqra mIK? iPr Auh vylf vI af igaf. jdoN ivktorIaf krfs dy vfirs kpqfnF ny afiKrI kdm cuwk ilaf. vn stYp Ìfrvrz aYNz klYÈ. iek kdm iek pfisEN cuwikaf igaf qy dUjf dUjy pfisEN. Auh dovyN iek dUjy vwl vD rhy sI. ivckfr df Pfslf suMgV igaf. hux Auh iek dUjy koloN nyVy sI. qopF dI ryNj qoN dovyN bfhr ho gey. dohF pfisaF do golo jUM-jUM krdy AunHF dy isrF qoN lMGdy rhy sI. iek dUjy dy nyVy ho ky Auh mihPUs ijhy ho gey. hux Auh eynf ku nyVy sI peI iek dUjy dIaF awKF ivc dyK skdy sI. ajb gwl ey, AunHF dIaF awKF ivc guwsf gËb kuJ vI nhIN sI. koeI afvfË nf llkfr. vrdI poÈ rfbyt ijhy rqf ku awgy vDy qF AunHF dy bUt toh nfl toh qy AunHF dy ichry nwk nfl nwk. hux jMg df mMËr, nYWk tU nYWt. Pys tU Ps. nf sMgIn leI QF, nf KMjr leI jgHf.
iPr dohF iDrF ny afpxy-afpxy kmFzr dI afvfË suxI ‘‘hflt! stfp!`` Aupr koeI bMbfr GV-GV kr irhf sI. ‘‘jy bMb suwitaf qF dohF dy isrF `qy izwgxf. lyt jfE. sfry ieko vfrI DrqI ƒ icMbV gey. kol-kol, nfl-nfl. kUhxI nfl kUhxI. vwKI nfl vwKI.`` pgVIaF, topIaF rl geIaF. hux ispfhI koeI nhIN sI, bs iek afdmI sI. vihÈI jMgI mÈIn ivc Pisaf hoieaf. inkl ky nws jfx leI bykrfr.
hvfeI hmlf ruk igaf. muridaF df aslf luwt ky jo inkl skdf sI, jMgl vwl inkl igaf. pr dovyN kpqfn AØuwQy rih gey. Èfied Auh ËÉmI sn jF AunHF dy aMdroN kuJ tuwt Bwj igaf sI. Aus vyly AunHF jo krnf sI, Auh vI nf kr  sky.
ies qrHF dy hflfq ivc do duÈmx dy nyVy-nyVy AuWg pYx, qF rINgdy hI rINgdy hwQ pYr mfrdy iek dUjy vwl vDdy ny. iek dUjy df aslf Kohx dI koiÈÈ krdy ny. jo kfmXfb ho jfvy Auh dUjy ƒ hwQ krky ivktrI df inÈfn bxfAuNdf AuT KloNdf jF iPr izwg ky mr jFdf. Auh qF dovyN byjfn[[[[[[. pr nhIN. iek mfVf ijhf ihwilaf. dUjy ny Auhdf noits ilaf. Pyr ivcoN iek AuT Kloqf. pr Auhny qF kuJ hor vI kIqf. afpxf aslf Aus ny prHF suwt idwqf. hwQ Auqy cuk ley. rqf afp vI nyVy hoieaf. dUjy nfl afpxf qfaruP krvfx lwigaf. hYlo kYptn suxdf ey :
‘‘mYN kYptn aYm[ aYs[ itvfxf``
‘‘itvfxf dUjy dIaF awKF cmk peIaF. Auh AuT ky Klo igaf. duÈmx dI POj dy hmAumr kpqfn vwl dyK ky kihx lwigaf, ‘‘afeI aYm aflso itvfxf kYptn muhMmd srvr itvfxf-XU kYn kfl mI aYm[ aYs[ itvfxf. aYË XU kfl XUarsYlP.
‘‘qUM vI[[[[itvfxf-afpxf ielfkf?``
‘‘pitaflf lfgy ipMz crnfrQl[[[[[.
‘‘mYN vI AuØwQoN nyVy df rihx vflF.``
‘‘afho aslI qy vwzy itvfxy EDr eI huMdy ny.``
‘‘myrf dfdf rfjf pitaflf dy nfl[[[[[.``
‘‘myrf ipE sr iskMdr hXfq dy nfl[[[[.``
Kfn itvfxf isMG itvfxf-jfq iek vrdIaF do.
dfdy dy poqry afhmxy sfhmxy KVHy iPr cuwp ho gey. vyly df iek pl sdIaF dI pMz cuwkI ivckfroN lMG igaf.
‘‘hux dws krnf kI dy?`` iek boilaf.
‘‘qUM mYƒ igRPqfr kr lY, qYƒ qohPy iml jfxgy.``
‘‘nf ieh nhIN[[[[qUM mYƒ arYst kr lY, qYƒ murwby iml jfxgy.``
‘‘nhIN cfhIdy murwby.``
‘‘qohPy kIhƒ cfhIdy ny?``
dohF dI nfnI ikqoN kbrF ivcoN bolI ‘‘sfbr puwqr, kdy qYN bhfdrI nfl kMm kIqf vI?
‘‘pr dws qF shI eys vyly krnf kI ey?``
hux Auh dovyN awKF rfhIN gwl kr rhy sI. Auh dovyN iek dUjy ƒ dws rhy sI. hux qfeIN kI kIqf. asIN kI krdy rhy. prfeIaF jMgF lVdy rhy. murwibaF dI Kfqr, qmigaF dI Kfqr. jo bfp dfdy ny lVI, Auh aMgryËF dI jMg afhI. awgoN jo asF lVI Auh ibgfinaF dI jMg afhI. awgoN ÉbrF kIhdI jMg kIhny lVnI ey. pr lfÈF qF isrF qoN ienHF dIaF izwgdIaF rhIaF. dyKo iewQy vI ikMny sfry pey hoey ny.` AunHF awK cuwk ky lfÈF vwl dyiKaf. dohIN pfsIN ÈINh jvfn byieËqI nfl Kyldy pey sI. eys vyly AunHF dy isr nMgy sI. pMgVI nf topI. muwK `qy DUV eI DUV. pqf nhIN sI lgdf kOx ikhVy pfsy dI POj dI ispfhI ey?
awKF rfhIN AunHF iek dUjy ƒ sog kIqf aÌsos kIqf. Pyr nIvIN pf leI. acncyqI iek kmFzr dI ingHf dUjy dy pYrF qy peI, ‘‘qyrf qF bUt pft igaf eI vIrf.`` kihMdy hoey Auhny afpxf sfbq bUt lfh ky dUjy ƒ puaf idwqy qy afp Auhdy pfey hoeI pYrIN pf ley. dohF dy pYrF df myc ieko sI.
‘‘pr qUM myry pfey hoey bUt kfhdy leI pfey Brfvf?``
‘‘Brf dy bUt inÈfnI, kdy amn ivc imlFgy, ienHF dI bUtF ivc`` Auh mfVf ijhf hwisaf. dUjy dy hyTF `qy vI muskfn afeI. Pyr AunHF dohF ny awzIaF mfr ky iek dUjy ƒ POjI slUt kIqf qy afpxy-afpxy pfsy mUMh krky qur pey. pr acfnk pitafly vflf prq ipaf. ‘‘Klo jf BrfvF, ieh myrI bMdUk lYNdf jf. ikqy Kqry ivc qyry kMm af jU.``
‘‘pr qUM afp kI krsyN?`` dUjy nyy puwiCaf.
‘‘mYƒ eyQy Kqrf koeI nhIN. eys vyly mukqI bfihnI pfiksqfnI POjIaF ƒ mfr rhI ey.``
‘‘cMgf rwb rfKf, kdy amn ivc imlFgy`` Ébry ikwQoN koeI boilaf. vylf eys gwl ƒ sux ky mKOl df hfsf hwisaf qy dohF dy mgr-mgr qur ipaf. afhI vylf hr pfsy mUMh krky qur skdf ey. hr iksy df ipwCf kr skdf ey qy vyly df hfsf rox nfloN bhuqf mnhUs huMdf ey.
Pyr vylf ikDry dUr lMG igaf. amn vylf kdy nf priqaf. dovyN POjI itvfxy muV kdy nf imly. imlIaF qF AunF dIaF BYxF imlIaF. AunF ny amn dIaF khfxIaF drd dI isafhI nfl iliKaf sI. dohF ny iek dUjI ƒ afpxy idl df drd vI dwisaf. khfxI dI gwl vI suxfeI. qFhIEN jIvn jMg dI khfxI vI inklI. dohF dy POjI Brf afpo afpxy muhfË `qy iËMdgI hfr cuwky sI. pr Auh bUtF dy joVy iek pfieaf hoieaf, dUjf sfbq joVf, dohIN pfsIN ikqy nf ikqy awj vI pey ny. BYxF BrfvF dIaF inÈfnIaF sfB ky jo rwKdIaF. Auh rfq Ébry amn dI rfq sI ik jMg dI, jdoN aÌËl qOsIÌ qy dlIp itvfxf iek inwGI ijhI koTVI ivc lukIaF bYTIaF iek dUjI df hwQ PV ky ro peIaf qy bfhr poh df cMd cMdrI pMjfb dI DrqI vwl ibt-ibt qwkdf irhf, qwkdf hI irhf.

anuvfdq:

mOq dI CF ivc bYT ky


lyKk: jfies kYrI


(jfies kYrI aMgryË lyKk hY,
ijs dI mOq sMn 1957 ivc hoeI sI.
ieh lyK Aus ny afpxI mOq qoN kuJ sfl pihlF iliKaf sI.)

mYN hmyÈf hI soicaf krdf sI ik myrI mOq acfnk hI hovy - bMdUk dI golI nfl, jf iksy axikafsI durGtnf nfl. pr ieMj nhIN hoieaf. mYN iek aijhI bImfrI df iÈkfr ho igaf hF, jo mYƒ sihjy-sihjy mOq dy bUhy qwk lY ky jfeygI. hux ies bImfrI ƒ vI mYN afpxI bdiksmqI nhIN smJdf. mYN ies nfloN vI burI mOq df iÈkfr ho skdf sF. ies bImfrI ny mYƒ Gto Gt afpxf kMm pUrf krn leI kuJ smF qF idwqf hY. ieh bImfrI bhuq duKdfeI nhIN hY, qy mYN mrIË bx ky vI idmfÊI kMm kr skdf hY. ies ƒ ÉudiksmqI hI kihxf cfhIdf hY.
idlfsf? nhIN, idlfsy dI mYƒ loV nhIN hY. myrf XkIn qy myrf kMm myry sfQI hn. jd qk iËMdgI hY, anMd hY. iËMdgI Éud iek ienfm hY, jo ibnF mMigaF qy ibnF muwloN sfƒ imldf hY. ies ƒ pfAux leI asIN nf koeI imhnq krdy hF, nf ies df muwl cukfAuNdy hF. so, ieh ienfm ijMnf vI imly, sfƒ afpxf suBfg smJxf cfhIdf hY.
myrI sfrI iËMdgI suK ivc bIqI hY. ivafhuqf iËMdgI df suK vI mYN Boigaf hY. qy swcy dosqF dI sFJ vI mYƒ imlI hY. iksmq hmyÈf myry qy imhrbfn rhI hY. so, mYƒ iksy nfl koeI iÈkfieq nhIN hY.
aDrMg df iÈkfr mYN ajIb qrIky nfl hoiaf. ipCly sfl lMzn dy hvfeI awzy qy myrI jhfË Auzx qoN pihlF afpxy rfhoN ht ky iek tuwty hoey mkfn df mlby nfl jf tkrfieaf. Aus vyly qF mYƒ iksy swt-pyt df aihsfs nhIN hoieaf, pr jd mYN XUnfn phuMicaF qF cfxck byhoÈ ho igaf. zfktrF dIaF rfvF bdldIaF rhIaF qy aKIr ivc AunHF ny kih idqf ik myrI bImfrI lfielfj hY qy mYN sMsfr ivc kuJ hI smyN df pRfhuxf hF.
iksmq dI idwqI hoeI ies muhlq ivc afpxy aDUry kMmF ƒ nypry cfVHn dI locf hI myry afnMd df somf hY. sMn 1954 ivc mYN iek nfvl, ‘‘id kYpitv aYNz id PrI`` ÈurU kIqf sI. Aus dI rUp ryKf bx cuwkI sI qy ilKxf hI bfkI sI. Auho kMm mYN hux pUrf kr irhf hF. ies ivc mYƒ aMqF dI qswlI iml rhI hY.
iËMdgI dI ies acncyq durGtnf sdkf myrI hflq ivc koeI qbdIlI nhIN afeI. qIhF sflF dI Aumr ivc myry aMdr ijMnf XkIn sI, Enf hI hux vI hY.
lok mYƒ puuwCdy hn ik kI myrf rwb ivc XkIn hY. hF, rwb dI hoNd ivc myrf pUrf XkIn hY. Aus ƒ mYN ipafr, suhwpx, qy prAupkfr df rUp mMndf hF. ies mnuwKI jËby hn. qy mYN rwb ƒ vI iek ivrft mnuwK hI mMndf hY. mnuwKI suBfa ivc ieh jËby hr QF vyKy jf skdy hn. qy mnuwKI suBfa kudrq df hI aMg hY.
so, jd vI koeI mnuwK ieh mihsUs kr ley ik kudrq dI iek cyqMn hoNd hY, qF Aus dy suBfa aqy ivhfr ivc aihm  qbdIlI afAuNdI hY. mnuwK ikAuNik afpxy jËibaF dI iqRpqI ivc hI pUrI qswlI mihsUs krdf hY, ies leI Aus dy sfrf bOiDk jqn afpxy jËibaF dy anukUl afpxf sMsfr bxfAux dI idÈf ivc hI huMdf hY.
ÈÉsIaq kdy iksy mÈIn dI nhIN huMdI. ÈKsIaq dI AusfrI ivc kMm krn dI suqMqrqf ËrUrI hY. ÈKsIaq cyqMn afqmf dI ho skdI hY, qy Auh vI qd, jd Auh suqMqr ho ky ivkfs kr sky.
suqMqrqf df arQ hY ik afqmf afpxy krqwv df PYslf Éud kry. qy hr msly bfry Éud soc ky ÌYslf krn dI smrwQf isrÌ afqmf ivc hI hY. mnuwK dI iksmq vI Aus dy eysy suqMqr krqwv nfl juVI hoeI hY. suqMqr rih ky Auh afpxI iksmq bxfAux ivc ivÈv-cyqnf df ihwsydfr bxdf hY.
ies qwQ ƒ kbUl krn qy afdmI dy mn ivc iksmq bfry koeI iÈkfieq nhIN rih jFdI, qy keI vfr qF bdiksmqI vI ÉudiksmqI bx jFdI hY.
ies vyly mYƒ iek vfh anuBv iml irhf hY ik iksmq ny jo kuJ idqf huMdf hY, Auh sB Kus jfx dy bfvjUd vI asIN ikMnf kuJ kr skdy hF. mYN afpxy kMm ivc bhuq iËafdf ruwJf rihMdf sI. hr iksm dIaF KyzF ivc myrI idlcspI sI. roË  mYN Cy-swq mIl sYr krdf sF. qy nftk vyKx ËrUr jFdf sF. pr hux mYN ies sB kuJ dI axhoNd mihsUs nhIN krdf. mYƒ koeI aÌsos nhNIN hY. ienHF cIËF leI hux myry kol ivhl nhIN hY.
hF, iek gwl df aÌsos ËrUr huMdf hY ik afpxy socy hoey nfvl mYN pUrI kr skFgf. AunHF ƒ pUrf krn qoN pihlF hI mYƒ mOq bulf leygI. Auh iCx kd afeygf, ieh mYN nhIN jfxdf, pr ieh ËrUr jfxdf hF ik smF QoVf hY, qy kMm bhuq iËafdf.
mYƒ jy iek gwl dI qswlI nhIN hY, qF isrP ieh hY ik mYN afpxI klpnf ƒ nfvlF ivc pUrI qrHF sfkfr nhIN kr pfieaf hF! ilKxf ÈurU krn qoN pihlF mYN hr vfr iek Èfhkfr nfvl ilKx bfry socdf sF, pr ilK cuwkx qy mYƒ inrfsqf huMdI sI. jy aglf jnm imilaf qF mYN AunHF nfvlF ƒ muV ky ilKFgf.
koeI vI BfÈf mnuwKI jËibaF ƒ pUrI qrHF pyÈ krn dy smrQ nhIN hY lÌË kfgË qy Dwby bx ky rih jFdy hn. sMgIq jËibaF ƒ pyÈ krn ivc vDyry smwrQ hY. pr Aus df ivsQfr rVkdf hY. nfvl ivc XQfrQ qy jËibaF ƒ shI QF imldI hY. Aus ivc bfhrly hflfq qy AunHF bfry lyKk dy jËbfqI pRqIkrmF, dohF dI pyÈkfrI ho skdI hY.
aÉbfrF ivc jd ieh Ébr CpI ik mYN mrn leI iqafr hF, qF mYƒ hmdrdI dy sYNkVy Éq afey. pr iek qIvIN ny bhuq shI iliKaf: ‘‘mrn leI qF asIN sfry hI iqafr hF.``
hF, sfƒ sfiraF ƒ mOq leI hmyÈF iqafr rihxf cfhIdf hY. iksy vI iCx dI vI iËMdgI df sÌr muwk skdf hY. koeI nhIN jfxdf, iks dI mMiËl ikQy hY


bfzI iblizMg df hIrf - irsLI gulftI, PrIdkot

bcpn ivwc suixaf sI ik mor afpxy pYrF vwl dyK ky bhuq duKLI huMdf hY ik Ausdy pYr sohxy nhIN hn | kuJ aijhI hI qkdIr pfeI hY hIrf isMG sMDU ny | isrPL nfm df hI nhIN sgoN swcmuwc df hIrf, jo pMjfb dI bfzI iblizMg tIm ivwc afpxI cmk ibKyr irhf hY |

          ipMz sLfhvflf (ijlHf iProjLpur) dy nMbrdfr lKvIr isMG dI pqnI blivMdr kOr ny 2 jnvrI 1981 nMU cMn vrgy puwqr hIry nMU jnm idwqf | do sfl dI Aumr ivwc buKLfr df gLlq tIkf lwgx krky hIry dIaF dovyN lwqF polIE dIaF isLkfr ho geIaF | zfktr dI lfprvfhI df isLkfr hIrf bysmJI dI Aumr ivwc hI apfihj ho igaf | Tumk-Tumk ky cwlx dI Aumr ivwc jdoN hIrf hwQF Bfr irVdf qF mF-bfp df idl KUn dy hMJU roNdf | jldI hI hIry df shfrf vYsfKIaF bx geIaF | kuJ sfl pihlF ivsLfKfptnm ivKy hIry dIaF lwwqF df aprysLn hoieaf qy Auh vYsfKIaF Cwz ky iewk hfkI dy shfry qurn lwg ipaf |

          hIry ny dsvIN qwk dI pVHfeI sLRI qfrf cMd agrvfl sInIar skYNzrI skUl jLIrf qoN pRfpq kIqI | iPr 10+2 krky iewk sflf kMipAUtr kors vI kIqf hoieaf hY |

          hIry dy dfdf jI nMU sLOk sI ik AuhnF df puwqr pihlvfn bxy | ies leI hIry dy cfcf jI kulbIr isMG Gry hI vyt ilPitMg kiraf krdy sn | Auh pihlvfn qF nhIN bx sky pr kbwzI dy cMgy iKzfrI jLrUr bx gey | cfcf jI nMU vyt ilPitMg kridaF dyK ky hIrf vI vYsfKIaF dy shfry hOlI-hOlI cldf AuhnF dy kol af ky KV jFdf qy AyuhnF nMU lohy nflL KyzidaF qwkdf rihMdf | idl ivwc vlvly AuWTdy lohy dIaF buwcIaF pfAux dy, pr isrPL nfm dIaF lwqF dyK ky hIrf mn msos ky rih jFdf | Ausdy armfnF nMU pihcfixaf vwzy vI rfjivMdr isMG ny, jo afp vI sLOkIaf qOr qy vyt tRyinMg krdy hn | rfjivMdr ny hIry nMU vyt pkVfAuxf qy shfrf dy ky lvfAuxF sLurU kIqf | cMgI Kurfk qy BrpUr imhnq dy isr qy hIry dy srIr ivwc idn b idn Prk pYxF sLurU ho igaf | hIry dI asl qpwisaf AudoN sLurU hoeI, jd ipMz df iewk bMdf hIry dy Gr Aus smy afieaf jdoN Auh vyt tRyinMg kr irhf sI | Aus smyN kudrqI bYlYNs ivgV jfx krky vyt Qwly izwg ipaf qy hIry nMU Ausdy mjLfk df pfqr bxnF ipaf | awj hIrf sLukrgujLfr hY As afdmI df ijsny AusdI axK nMU vMgfiraf qy Auh bfzI iblzr bx sikaf | hIry df cMgf srIr inwkldf vyKky XfrF dosqF ny AusnMU hYlQ klwb jfx dI slfh idwqI qy Ausny mfJf hYlQ klwb, jLIrf ivwc vyt tRyinMg sLurU kIqI | hIry dI lgn nMU dyKidaF hor lVikaF ny vI vyt tRyinMg krn ivwc AusdI KUb mwdd kIqI | sB qoN vwD mwdd kIqI ijgrI Xfr ibkrmjIq isMG ny jo KLud vI rfj pwDr df kusLqI df iKzfrI hY | vyt tRuyinMg dy cMgy nqIjy sfhmxy afey qy Auh imstr jLIrf bfzI iblizMg pRqIXoigqf ivwc jyqU irhf | AusqoN bfd PrIdkot qy iProjLpur ivKy hoey bfzI iblizMg mukfbilaF ivwc vI Auh jyqU irhf |

          mYN hIry nMU pihlI vfrI mfrc 2002 ivwc mogf ivwc hoey bfzI iblizMg mukfbly ivwc dyiKaf sI | polIE gRsq lwqF ivwc eynI jfn nhIN sI ik Auh KV ky srIr df pRdrsLn kr skdf | iewk lVky ny AusnMU lwk qoN PV ky rwiKaf qF Ausny pojL idwqy qy kuJ pojL kursI qy bYT ky idwqy | awj ieMtrivAU dy islsly ivwc jd AusdI Poto krnI cfhI qF Aus ibnF iksy shfry qoN KV ky Poto iKcvfeI | ibnF shfry qoN KVf hox df ishrf Auh ksrq nMU idMdf hY | iPr jUn 2002 ivwc jlMDr ivKy hoey hft vYdr bfzI iblizMg mukfbly ivwc hIrf afpxy srIr df pRdrsLn krnf cfhuMdf sI pr hYzIkYp kYtfgrI nhIN sI | ies bfry mYN pMjfb bfzI iblizMg aYsosIeysLn dy jnrl sYktrI sLI ivjy kumfr sLrmF nMU bynqI kIqI | ies styj qy pRdrsLn dOrfn Auh bfzI iblizMg dy jOhrI, aMqr-rfsLtrI bfzI iblizMg jwj qy koc zfktr rxDIr hsqIr dI ingHf cVH igaf | zfktr sfihb ny hIrf qrfsLxF sLurU kIqf qy kuJ mhIinaF dI sKLq imhnq qoN bfad hIrf kotf (rfjsQfn) ivKy hoeI nfrQ ieMzIaf bfzI iblizMg cYNpIanisLp ivcoN pMjfb leI sunihrI qmgf lY ky afieaf | dsMbr 2003 ivwc hoeI nYsLnl bfzI iblizMg cYNpIanisLp ivwc icVI dI awK PuMz suwtI Bfv nYsLnl cYNpIan bx igaf | ipCly sfl afpxy afdrsL, cfcf sR[ kulbIr isMG dI aqncyq mOq ho jfx krky mYNglOr (krnftk) ivKy hoeI nYsLnl pRqIXoigqf dI iqafrI nF kr sikaf pr ibnF iqafrI islvr mYzl ijwq ky AunHF nMU sLrDFjlI ByNt kIqI | ieh hIry dI sKLq imhnq df nqIjf hY ik Ausny pMjfb nMU AuWc pRqIXoigqfvF ivwc mfx idvfieaf | AusdI PfeIl ivwc styt lYvl dy qF axigxq srtIiPkyt pey hn, ijnF qy Pst hI Pst iliKaf hoieaf hY |

sfdf jIvn psMd hIrf eysLIaf lYvl qy phuMc ky, Kyz ky, ijwq ky ipMz qy dysL df nfm rOsLn krnf cfhuMdf hY | iekwly qOr qy lVI jfx vflI jMg bfzI iblizMg ivwc hIrf afpxy dm qy liVaf qy nYsNLnl cYNpIan bx igaf | bfzI iblizMg aijhy afdmI dI khfxI hY, jo sflF bwDI sKLq imhnq, jIB dy svfd qy kfbU aqy afrfm qy Kurfk dy sMquln nMU kfiem rwKidaF vyt tRyinMg dy aOKy rsqy qy cldf hY | srdIaF dIaF TMZIaF rfqF nMU jd hr koeI awg jF hItr dy duafly grm kwpiVaF ivwc ilpitaf bYTf TMz nfl kMb irhf huMdf hY qF iewk bfzI iblzr hYlQ klwb ivwc lohy nfl mwQf mfridaF, nMgy ipMzy sLIsLy sfhmxy KVf ho ky poijLMg krn df aiBafs krdf hY | aijhy hflfqF nfl jUJidaF hIry ny sfibq kr idwqf ik apfihjqf idRV qy mjLbUq ierfidaF dy sfhmxy rukfvt nhIN bx skdI | Ausny afpxI icMqf krn vfly GridaF df hI nhIN sgoN pUry ipMz df nfm rosLn kIqf hY |

          awj jd hIry nMU rojLI rotI dy msly dI gwl CyVI qF icrF mgroN imly hIry ny, jo hws-hws dwsI jf irhf sI “Bf jI, afh srtIiPkyt PlfxI QF qoN imilaf, afh trfPI PlfxI QF qoN imlI, afh krnftk dy aKbfr ivwc Poto lwgI, afh Poto[[[[ afh srtIiPkyt[[[[“ iewk dm KfmosL ho igaf | nIvIN pf ky boilaf “lfiraF ny hI mfr suwitaf Bf jI, ijsnMU bI imilaf, inrfsLf hI pwly peI | kihMdy ny jdoN hYzIkYp kYtfgrI dIaF postF inWklIaF, AudoN socFgy |” qy AusdI nIvIN pfeI dy bfvjUd Ausdy idl df drd mYN AusdIaF awKF ivwcoN ikrdf dyiKaf | mYnMU ieMJ lwgf ik AusnMU imly golz mYzlF dI pfilsL Auqr ky AusdIaF awKF ivwcoN tpk geI hovy qy Ausdy pwly kyvl iglt hI rih geI hovy | awKF qF sMgIq dI dunIaF dy hIry gurdfs mfn dIaF vI igwlIaF ho geIaF sn, jd kpUrQly kbwzI kwp ivwc AunF ny hIry nMU styj qy spYsLl bulf ky poijNMg krvfeI sI | Aus smyN mfn ny gfieaf sI “Gr Gr puwq jMmdy, hIrf sMDU nhIN iksy ny bx jfxf” |

          ieMtrivAU bMd krky ikMnF hI smF Ausdy Aus BivwK dI AuWjl qsvIr idKf ky hOslf dyx ivwc bIq igaf, ijs bfry AusnMU vI pqf hY ik DuMdlf hY | Auh kihMdf hY “kfsL mYN apfihj nF huMdf qF Gwto-Gwt ikrsfnI qF kr hI lYNdf | jykr ikRkt df koeI iKzfrI mYc hfr ky vI af jfvy qF vI mIzIaf qy srkfr AusnMU afsmfn qy ibTfeI rwKdy hn qy iewk nYsLnl cYNpIan hox dy bfvjUd myrI bws dI itkt qwk mfPL nhIN hoeI |”

          awj hIry kol KUb mYzl hn, KUb tRfPLIaF hn, KUb pRsLMsLf pwqr hn pr mYzl, tRfPIaF, pRsLMsLf pwqr iksy df pyt nhIN Brdy | hF !!! nYsLnl cYNpIan hIrf byrojLgfr hY | awgy eysLIaf qy ivsLv pwDr dI gym krn leI AusnMU KUb zfeIt qy splImYNt dI loV hY | kI iehnF cIjLF dI Gft ivwc hIry dI gym dm qoV dyvygI | kI hY koeI jOhrI jo hIry df muwl pf sky ???



khfxI:

lfjvMqI

lyKk : rijMdr isMG bydI
anuvfd : rGbIr isMG Brq


‘‘hwQ lfieaF kumlfx nI lfjvMqI dy bUty[[[.`` (pMjfbI lok gIq) btvfrf hoieaf qy byaMq ËKmI lokF ny AuWT ky afpxy ipMzy qoN KUn pUMJ idwqf qy Pyr iml ky AunHF vwl iDafn dyx lwgy ijnHF dy srIr irÈt-puÈt sn, pr idl ijnHF dy ËKmI sn[[[[.
glI-glI, muhwly-muhwly ‘Pyr vsfE` kmytIaF bx geIaF sn qy afrMB ivwc bhuq qIKxqf nfl ‘kfrobfr vsfE`, ‘ËmIn `qy vsfE` qy GrF `c vsfE` pRogrfm ÈurU kIqy gey sn. pr iewk pRogrfm aijhf sI, ijs pfsy iDafn nhIN sI idwqf igaf. Auh pRogrfm sI AuDflIaF aOrqF bfry qy ijnHF df nfarf sI ‘idl `c vsfE`. pr ieh gwl nfrfiex bfvf dy mMdr dy afsy-pfsy rihx vfly purfqn iÉaflF dy bMidaF ƒ psMd nhIN sI qy Auh ivroD kr rhy sn.
ies pRogrfm ƒ lfgU krn leI mMdr nyVly muhwly ‘muhwlf ÈkUr` ivwc iewk kmytI bxfeI geI qy igafrF votF dy vfDy nfl suMdr lfl bfbU ƒ ies df skwqr cuixaf igaf. vkIl sfihb, sdr cOkI klF dy buwZy klrk qy muhwly dy hor dUjy pqvMiqaF df ivcfr sI ik suMdr lfl qoN ibnF qn-mn nfl hor koeI ies kMm ƒ nhIN kr skygf. Èfied ies leI ik suMdr lfl dI afpxI pqnI vI AuDflI geI qy Auhdf nF sI lfjo[[[[lfjvMqI. jd pRBfq PyrI vyly suMdr lfl bfbU qy Auhdy sfQI rsflU qy nykI rfm afid iml ky gfAuNdy sn, ‘‘hwQ lfieaF kumlfx nI lfjvMqI dy bUty[[[`` qF suMdr lfl dI avfË iewkdm bMd ho jFdI sI qy Auh qurdf-qurdf, cuwp-cfp lfjvMqI bfry socx lwg pYNdf. ‘‘pqf nhIN Auh ikwQy hovygI? ikvyN hvygI? sfzy bfry kI soc rhI hovygI. Auh kdy afvygI jF nhIN[[[[?`` qy pwQrIly PrÈ `qy Auhdy pYr zolx lwg pYNdy.
iPr iewk smF aijhf afieaf ik Auhny lfjvMqI bfry socxf Cwz idwqf.  Auhdf duwK dunIaF df duwK ho igaf qy Auhny afpxy duwK qoN bcx leI, afpxy-afp ƒ lok syvf ƒ arpn kr idwqf, pr ies qoN AuprMq Auh afpxy sfQIaF nfl iewk sur hoieaf socdf[[[‘‘mnuwKI idl ikMnf sohl huMdf hY. QoVHI ijhI gwl nfl ies ƒ Tokr lwg jFdI hY. ieh lfjvMqI dy bUty vFg huMdf hY, jIhƒ hwQ lfE, kumlf jFdf hY pr Auhny afpxI lfjvMqI nfl BYVf vrqfE krn ivwc kdy iZwl nhIN sI vrqI. Auh Auhƒ mfVIaF-motIaF gwlF `qy kutfpf cfVH idMdf sI.
lfjvMqI ÈihqUq dI tfhxI vFg pqlI qy sohl pyNzU kuVI sI. bhuq Duwp `c rihx kfrn Aus df rMg kxk vMnf ho igaf sI. Auhdy mn ivwc vwKrI hI bysbrI sI. Ausdf idl, Ausdy Aus kwqry vFg sI ijhVf pwiqaF `qy izwgdf-ZihMdf qy zoldf rihMdf hY. Aus df pqlf srIr, kmËor ishq dI inÈfnI nhIN sI. Aus ƒ pihlI vfr vyK ky Bfry srIr vflf suMdr lfl iewk vfr qF Gbrf igaf sI pr jd Aus ny vyiKaf lfjo hr pRkfr df kÈt Jwl skdI hY qF Auhny afpxf BYVf vrqfrf hor qyË kr idwqf. Auhny ieh kdy nf soicaf ik afÉr hr gwl dI hwd huMdI hY qy aMq ƒ koeI mnuwK vI byvws ho skdf hY. sÉqI dIaF hwdF pfr krn ivwc lfjvMqI df vI doÈ sI ikAuNik Auh suMdr lfl qoN kuwt Kfx ipwCoN CyqI hI, Auhdy iewk vfr hwsx nfl hI, Auhdy AuWqy psIj jFdI sI. bhuqf icr Audfs rihxf Ausdf suBfa nhIN sI. Auh bVI qoN bVI lVfeI ipwCoN hwsdI hoeI Auhdy gÜ lwg ky afÉdI, ‘‘jy Pyr mfiraf qF mYN nhIN bolxf[[[.`` spwÈt hY ik Auh mfr-kuwt ƒ Buwl jFdI, Auh ipMz dIaF hor kuVIaF vFg jfxdI sI ik mrd aijhf hI slUk krdy hn. jy koeI qIvIN bykfbU ho jFdI qF dUjIaF kihMdIaF, ‘‘lY Auh vI koeI afdmI aY, ijs qoN qIvIN vws ivwc nhIN huMdI[[[[.`` ieh mfr-kuwt AunHF dy gIqF ivwc puwj cuwkI sI. lfjo vI gfieaf krdI sI[[[‘mYN Èihr dy muMzy nfl ivafh nhIN krfAuxf. Auh bUt pfAuNdf hY[[[qy myrI kmr (lwk) bhuq pqlI hY. pr lfjo df ivafh iewk ÈihrI muMzy nfl hI pwkf hoieaf, jIhdf nF sI suMdr lfl. ijhVf iewk brfq ivwc lfjvMqI dy ipMz afieaf sI qy jIhny lfVy dy kMn ivwc ikhf sI, ‘qyrI sflI qF bVI nmkIn hY Xfr! pqnI vI iqwKI hI hovygI.`` lfjvMqI ny suMdr lfl dI ieh gwl sux leI sI pr Auh ieh gwl qF Buwl hI geI sI ik suMdr lfl ny ikMny Bfry qy GtIaf bUt pfey hoey sn qy Auhdf afpxf lwk ikMnf pqlf hY?
pRBfq PyrI smyN suMdr lfl ƒ ieh sfrIaF gwlF cyqy afAuNdIaF. Auh socdf, ‘‘iewk vfr lfjo iml jfvy[[[mYN Auhƒ afpxy idl ivwc vsf lYxf qy lokF ƒ dwsFgf ik ienHF ivcfrIaF AuDflIaF hoeIaF aOrqF df koeI ksUr nhIN. PsfdIaF dI hvs df iÈkfr hox ivwc ienHF df kI doÈ? Auh smfj ijhVf ienHF ablfvF qy inrdoÈ aOrqF ƒ pRvfn  nhIN krdf, ienHF ƒ apxfAuNdf nhIN[[[ iewk giÜaf-siVaf smfj hY qy iehƒ Éqm kr dyxf cfhIdf[[[.`` Auh ienHF AuDflIaF geIaF aOrqF ƒ muV afpxy GrF ivwc vsfAux leI afÉdf qy pRyrnf krdf ik ienHF ƒ afpxIaF mfvF, BYxF qy DIaF vFg hI afpxy GrF ivwc mfx-snmfn dyxf cfhIdf hY. Auh Pyr kihMdf, ‘‘ienHF ƒ iksy vI ZMg jF ieÈfry nfl Auh gwl cyqy nhIN krfAuxI cfhIdI, jo ienHF nfl bIqI hY ikAuNik ienHF dy idl ËKmI hn, ieh sohl hn, CUeI-mUeI dI qrHF[[[hwQ lfAux nfl kumlf jfxgy.``
‘idl `c vsfE` pRogrfm ƒ hoNd ivwc ilafAux leI muhwlf ÈkUr dI kmytI ny keI pRBfq PyrIaF kwZIaF. svyry cfr-pMj vjy df smF, ienHF leI ZuwkvF sI. nf lokF df rOlf-gOlf qy nf hI afvfjfeI dI smwisaf. rfq ƒ cOkIdfrI krn vfly kuwqy vI buJy qMdUrF ivwc isr DsoeIN pey rihMdy sn. afpxy ibsqiraF `c pey lok pRBfq PyrI vfilaF dI afvfË sux ky kihMdy, ‘‘Auh! Auh hI mMzlI hY.`` Auh kdy sbr nfl qy kdy hfs-ivaMg nfl suMdr lfl df pRcfr suxdy. Auh aOrqF, ijhVIaF surwiKaq puwj geIaF sn, goBI dy PuwlF vFg iKwlrIaF rihMdIaF qy AunHF dy pqI AunHF kol tMZlF vFg sÉq hoey, pRBfq PyrI bfry mUMh `c buVH-buVH krdy rihMdy jF koeI bwcf QoVHI dyr awKF KolH ky ‘idl myN vsfE` dy bynqI Bry bolF ƒ kyvl iewk gfxf smJ ky iPr sON jFdf. pr svyry vyly kMnF `c ipaf Èbd bykfr nhIN jFdf. Auh sfrf idn idmfÊ `c cwkr lfAuNdf rihMdf hY. keI vfr qF bMdy ƒ Auhdy arQF df pqf vI nhIN huMdf pr Auh jpdf rihMdf hY. AunHF bolF sdky hI, AunHF idnF ivwc jd ims mrdOlf sfrf bfeI ihMd qy pfiksqfn dy ivckfr AuDflIaF geIaF aOrqF df vtFdrf krky ilafeI qF muhwlf ‘muhwlf ÈkUr` dy keI afdmI AunHF ƒ afpxy Gr vsfAux leI iqafr ho gey. AunHF dy vfrs Èihr qoN bfhr cOkI klF qy AunHF ƒ imlx gey. agvf kIqIaF aOrqF qy AunHF dy nyVly irÈqydfr kuwJ pl iewk-dUjy ƒ EpiraF vFg dyKdy  rhy, pr iPr afpxy isr nIvyN krky afpxy-afpxy brbfd GrF ƒ muwZoN-suwZoN afbfd krn leI tur pey. rsflU, nykI rfm aqy suMdr bfbU, ‘mihMdr isMG iËMdfbfd`  qy kdy ‘sohx lfl iËMdfbfd` dy nfary lfAuNdy rhy jd qwk AuhnF df glf nf suwikaf. AuDflIaF aOrqF `c kuwJ aijhIaF vI aOrqF sn ijnHF ƒ AunHF dy pqIaF, mF-bfp, BYx-BrfvF ny pihcfx qoN nFh kr idwqI. afÉr Auh mr ikAuN nf geIaF? afpxI iewËq bcfAux leI AunHF ny Ëihr ikAuN nf KfDf? KUh ivwc Cfl ikAuN nf mfrI? Auh zrpok sn ijhVIaF ies qrHF iËMdgI nfl juVIaF rhIaF. sYNkVy-hËfrF aOrqF ny afpxI iewwwËq luwt jfx `qy afqm hwiqaf kr leI, pr AunHF ƒ kI pqf sI ik Auh iËMdf rih ky ikhVI bhfdrI ivKf rhIaF hn? ikvyN pQrfeIaF awKF nfl mOq ƒ GUr rhIaF hn-Aus sMsfr ivwc, ijwQy AunHF dy pqI vI AunHF ƒ nhIN pCfxdy. Pyr AunHF `coN idl hI idl ivwc afpxf nF duhrfAuNdI-‘suhfgvMqI`[[[‘suhfgvflI` qy juVI BIV ivwc afpxy Brf ƒ afÉrI vfr kihMdI, ‘‘qUM vI mYƒ nhIN pCfxdf ibhfrI! mYN qYƒ god iKzfieaf sI[[[.`` ibhfrI bolxf cfhuMdf sI qy afpxy mF-bfp vwl vyKx lwg ipaf. mF-bfp afpxy idl `qy hwQ rwK ky nrfiex bfbf vwl vyKx lwg pey qy byvsI dI hflq ivwc nfrfiex bfbf asmfn vwl vyKx lwg ipaf, ijhVf scfeI nhIN, sgoN sfzI idRÈtI df hI DoKf hY. ijhVI isrÌ iewk hwd hY qy ijs qoN awgy sfzI ingHf jFdI hI nhIN.
pr ÌOjI trwk ivwc ims sfrf bfeI ijhVIaF aOrqF qbfdly ivwc lY ky afeI, AunHF ivwc lfjo nhIN sI. suMdr lfl ny trwk `c AuWqr rhI afÉrI lVkI ƒ bVIaF afsF-AumIdF nfl vyiKaf qy Pyr awgoN Ausny cuwp-cfp, bVI ÈrDf nfl kmytI dy kMmF ivwc srgrmI nfl Bfg lYxf ÈurU kr idwqf. hux AunHF ny svyry aqy Èfm dohF vyly pRBfq PyrI afrMB kr idwqI. Auh kdy-kdy Coty-moty jlsy vI krn lwg pey, ijs ivwc kmytI df buwZf pRDfn vkIl kflkf pRÈfd sUÌI BfÈx krdf.[[[[lfAUz spIkr `coN ajIb qrHF dIaF avfËF inkldIaF. nykI rfm cOkI klrk kuwC kihx leI AuWTdf. [[[suMdr lfl bfbU AuWTdf pr do vfkF qoN vwD Aus qoN kuwJ ikhf nf jFdf. Auhdf glf ruk jFdf. Aus dIaF awKF ivwc hMJU af jFdy. BfÈx Aus qoN dy nf huMdf.[[[
iewk idn kmytI vfly Èfm vyly pRcfr krn afey qy prMprfvfdI lokF dy iewkT ivwc iGr gey. mMdr dy bfhr ipwpl hyT ÈrDflU sIimMt dy cONqry `qy bYTy sn. rfmfiex dI kQf ho rhI sI. nfrfiex bfvf rfmfiex df Auh Bfg suxf rhy sn, ijwQy iewk DobI ny afpxI Dobx ƒ GroN kwZ idwqf sI qy Auhƒ kih idwqf sI, ‘‘mYN rfjf rfm cMdr nhIN, jo ieqny sfl rfvx dy nfl rihx ipwCoN vI sIqf ƒ vsf lvy.`` rfm cMdr ny mhF sqvMqI sIqf ƒ GroN kwZ idwqf. aYsI hflq ivwc jdik ieh grBvqI sI. ‘‘ikaf ies qoN vI vwD rfm rfj df koeI sbUq iml skdf hY?`` nfrfiex bfvf ny ikhf. ‘‘ieh hY rfm rfj. ijwQy iewk DobI dI gwl ƒ vI EnI hI kdr nfl vyiKaf jFdf hY.`` kmytI df jlUs mMdr kol ruk igaf. lok rfmfiex dI kQf qy ÈlokF df vrxn suxn lwg pey. suMdr lfl ny afÉrI vfk suxidaF hI ikhf, ‘‘sfƒ aijhf rfm rfj nhIN cfhIdf bfbf.``
‘‘cuwp rho jI``-‘‘qusIN kOx ho?``[[[[‘‘KfmoÈ`` BIV `coN afvfËF afeIaF.
suMdr lfl ny awgy ho ky ikhf, ‘‘mYƒ bolx qoN koeI nhIN rok skdf.`` Pyr afvfËF afeIaF, ‘‘cuwp!``[[[ ‘‘asIN nhIN bolx dyvFgy.`` iewk KUMjy `coN afvfË afeI, ‘‘mfr dyvFgy.``
nfrfiex bfvf ny bVI imwTI afvfË `c ikhf, ‘‘qUM ÈfsqrF dI mfn-mirafdf ƒ nhIN jfxdf suMdr lfl!``
suMdr lfl ny ikhf, ‘‘mYN iewk gwl qF smJdf hF bfvf-rfm rfj ivwc DobI dI afvfË qF suxI jFdI hY, pr suMdr lfl dI nhIN.``
Auh lok ijhVy mfrn `qy quly hoey sn, afpxy hyToN ipwpl dIaF golHF htfAuNdy hoey Pyr boly, ‘‘suxo! suxo!! suxo!!!``
rsflU qy nykI rfm ny suMdr lfl ƒ ieÈfrf idwqf qy Auh boilaf, ‘‘sRI rfm nyqf sn sfzy, pr ieh kI gwl hoeI bfbf jI. ik AunHF DobI dI gwl ƒ swc mMn ilaf qy aYnI vwzI mhfrfxI dy siq pr ivÈvfs nf kIqf?``
nfrfiex bfbf ny afpxI dfVHI KurcidaF ikhf, ‘‘ies leI sIqf AunHF dI afpxI pqnI sI. suMdr lfl qUM ies gwl dI mhfnqf ƒ nhIN smJdf.``
‘‘hF bfbf.`` suMdr lfl ny ikhf, ‘‘ies sMsfr ivwc bhuq sfrIaF gwlF myrI smJ ivwc nhIN afAuNdIaF, pr mYN rfm rfj Aus ƒ smJdf hF, ijwQy afdmI afpxy afp `qy vI Ëulm nf kry. afpxy-afp nfl byiensfÌI krnf vI Enf hI vwzf pfp hY, ijMnf iksy hor nfl byiensfÌI krnf[[[. awj vI Bgvfn rfm ny sIqf ƒ GroN kwZ idwqf hY, ies leI ik Auh rfvx dy kol rih rhI sI. ies ivwc kI ksUr sI sIqf df? kI Auh vI sfzIaF anyyyykF mfvF-BYxF dI qrHF Cwl qy kpt df iÈkfr nhIN sI? ies ivwc sIqf dy sqX qy asqX dI gwl hY? jF rfÉÈ, rfvx dy zMgrpuxy dI jIhdy ds isr sn, pr iewk sB qoN vwzf isr, gDy df sI.``[[[
awj sfzI inrdoÈ sIqf GroN kwZ idwqI geI hY[[[ sIqf[[[ lfjvMqI[[[ qy suMdr lfl bfbU rox lwg ipaf. rsflU qy nykI rfm ny sfry Auh lfl JMzy cuwk ley, ijnHF `qy skUl dy bwicaF ny bhuq hI suMdr ZMg nfl nfary kwt ky cpkfey sn. sfry hI kih rhy sn, ‘‘suMdr lfl bfbU iËMdfbfd.`` jlUs `coN hI afvfË afeI, ‘‘mhF hsqI sIqf iËMdfbfd.`` dUjy pfisEN afvfË afeI ‘isrI rfm cMdr`[[[.
Pyr afvfËF afeIaF, ‘‘KfmoÈ! KfmoÈ!!`` qy nfrfiex bfvf dI mhIinaf dI kQf akfrQ clI geI. bhuq sfry lok jlUs ivwc Èfml ho gey. jlUs dy awgy-awgy vkIl kflkf pRÈfd qy hukm isMG mhrwr cOkI klf jf rhy sn.[[[AunHF dy ivckfr suMdr lfl jf irhf sI. AuhdIaF awKF `coN ajy vI hMJU vg rhy sn. Auhdy idl ƒ awj bVI Tys phuMcI sI. lok joÈ ivwc gfAuNdy jf rhy sn, ‘‘hwQ lfieaF kumlfx nI lfjvMqI dy bUty[[[.``
ajy gIq dI afvfË lokF dy kMnF ivwc gUMj rhI sI, hfly svyr vI nhIN hoeI sI qy muhwlf ÈkUr dy mkfn nMbr 414 dI ivDvf ajy afpxy ibsqry `qy aMgVfeIaF hI BMnH rhI sI ik suMdr lfl df grfeIN lfl cMd jIhƒ suMdr lfl qy ÉlIPf kflkf pRÈfd ny rfÈn df zIpU afpxy rsUK nfl duafieaf sI, Bwijaf-Bwijaf afieaf qy boilaf, ‘‘vDfeI hovy suMdr lfl[[[.``
‘‘ikhVI gwl dI vDfeI? lfl cMd.`` ‘‘mYN lfjo BfbI ƒ dyiKaf hY.`` suMdr lfl dy hwQoN iclm izwg peI qy imwTf qMbfkU  PrÈ `qy igr igaf. ‘‘ikwQy dyiKaf hY?``[[[[‘‘bfGf dI srhwd `qy.`` suMdr lfl ƒ jwPI `coN lfl cMd ƒ Cwz idwqf qy boilaf, ‘‘koeI hor hovygI.``
lfl cMd ny Brosf duafAuNidaF ikhf, ‘‘nhIN BfeI, Auh lfjo hI sI lfjo[[[.`` ‘‘qUM Auhƒ pCfxdf vI eNy[[[?``
‘‘Blf kI pCfx hY AuhdI.``[[[ie iqx TozI `qy, dUsrf gwlH `qy[[[[.``
‘‘hF, hF, hF.`` suMdr lfl ny afp hI kih idwqf, ‘‘qIjf mwQy `qy.`` Auh nhIN cfhuMdf sI ik koeI BulyKf bfkI rhy. Auhƒ lfjvMqI dy srIr dy sfry iqx Xfd af gey. lfjvMqI ny ieh iqx afpxy srIr `qy hlky hry rMg dy dfixaF vrgy Kuxvf ley sn, jdoN Auh ajy bcpny ivc hI sI. aijhy hry-hry iqx CUeI-mUeI dy pOdy `qy vI huMdy hn, ijhVy ieÈfrf krn `qy hI kumlf jFdy hn. eysy qrHF hI ienHF iqxF vwl AuNglI kIiqaF lfjvMqI Èrmf jFdI sI.[[[suMdr lfl df sfrf srIr iksy axjfxy zr, iksy axjfxI muhwbq qy AuhdI pivwqr awg ivc sVn lwgf. Auhny Pyr lfl cMd ƒ PV ky puwiCaf, ‘‘lfjo bfGf ikvyN puwj geI?``
lfl cMd ny ikhf, ‘‘ihMd qy pfiksqfn ivc AuDflIaF aOrqF df vtFdrf ho irhf sI nf.`` ‘‘Pyr kI hoieaf[[[?`` suMdr lfl ny iPr puwiCaf, ‘‘kI hoieaf Pyr?``
lfl cMd ny afpxI gwl jfrI rwKidaF ikhf, ‘‘bfGf srhwd `qy pfiksqfn ny solHF aOrqF dy idwqIaF qy solHF hI Aus dy bdly lY leIaF, pr iek JgVf KVHf ho igaf. sfzy syvk kih rhy sn ik ijhVIaF aOrqF sfƒ idwqIaF hn, AunHF ivcoN bhuqIaF AuDyV Aumr dIaF, buwZIaF qy bykfr aOrqF hn. ies JgVy kfrn lok jmHF ho gey. AudoN EDr dy iek smfj syvI ny lfjo BfbI ƒ idKfAuNdy hoey ikhf, ‘‘qusIN ieh ƒ buwZI kihMdy ho? dyKo! dyKo ijhVIaF aOrqF qusIN idwqIaF hn, AunHF ivcoN ikhVI brfbr hY iesdy?``[[[‘‘qy AuQy lfjo BfbI afpxy Kuxvfey iqx Cupf rhI sI, sfiraF dy sfhmxy.`` ‘‘JgVf vD igaf. donF ny afpxf-afpxf ‘mfl` vfps lY lYx df mn bxf ilaf. mYN Èor mcfieaf[[lfjo BfbI[[. pr sfzI POj ny sfƒ hI mfr suwitaf.`` lfl cMd afpxy srIr df Auh ihwsf ivKfx lwgf, ijQy Aus dI lfTI vwjI sI. rsflU qy nykI rfm cuwp-cfp bYTy sn, pr suMdr lfl ikqy dUr dyK irhf sI. Auh soc irhf sI lfjo afeI vI pr nf afeI[[[suMdr lfl dy ichry qoN pqf lwgdf sI ijvyN Auh bIkfnyr df mfrUQl qYa kr irhf hovy.
suMdr lfl aMimRqsr (srhwd) jfx dI iqafrI kr irhf sI ik Auhƒ lfjo dy afAux dI Ébr imlI. suMdr lfl aijhI Ébr imlx `qy Gbrf igaf. Auhdf iek pYr drvfËy vwl viDaf pr Auh ipwCy ht igaf. Auh cfhuMdf sI ik Auh ruws jfvy qy kmytI dy JMizaF ƒ hyT ivCf ky Aus `qy bYT jfvy qy Pyr rovy, pr Auh afpxy BfvF df pRgtfvf nf kr sikaf. afpxy aMdrly sMGrÈ df tfkrf nf kridaF Aus dy pYr cOkI klF vwl qur pey, ijwQy AuDflIaF aOrqF sMBflIaF jFdIaF sn.
lfjo sfhmxy KVHI sI. iek akih zr nfl kMb rhI sI. Auh suMdr lfl ƒ jfxdI sI. Auh pihlF vI Auhdy nfl ijhVf slUk krdf sI, Aus qoN jfxU sI. hux jd Auh iek Epry mrd dy nfl iËMdgI dy idn kwt afeI sI qF nf jfxy, Auh kI slUk krygf?
suMdr lfl ny lfjo vwl vyiKaf. Aus dy isr `qy aslI muslmfnI ZMg df dupwtf ilaf hoieaf sI qy KwbI buwkl mfrI hoeI sI. suBfivk[[isrP suBfivk[[Auh suMdr lfl bfry eynf socdI rhI sI ik Auhƒ kwpVy bdlx jF dupwtf TIk ZMg nfl lYx df cyqf vI Buwl igaf sI[[[[[.
suMdr lfl ƒ Dwkf ijhf lwgf. Auhny vyiKaf, lfjvMqI df rMg inKr igaf sI qy hux Auh pihlF nfloN iËafdf irÈt-puÈt lwgdI sI. Auh motI ho geI sI. suMdr lfl ny jo Aus bfry soicaf sI, Auh sB kuwJ glq inkl irhf sI.[[Auh soc irhf sI ik lfjvMqI pfiksqfn ivc bVI ÉuÈ rhI hY qy eysy soc sdkf Auhƒ bVf Dwkf ijhf lwigaf, pr Auh cuwp irhf ikAuNik cuwp rihx dI Auhƒ shuM Kf rwKI sI. pr Auh soc irhf sI ik jy Auh pfiksqfn `c eynI ÉuÈ sI qF Pyr iewDr ikAuN clI afeI? Auhny Pyr soicaf ik Èfied ihMd srkfr dy dbfE sdky hI aijhf hoieaf hY.[[[afpxI AuDflI aOrq dy ichry vwl vyK ky, suMdr lfl qy ajIb ijhf pRBfv ipaf pr Auh sMBl igaf. hor bhuq sfry lok sn. iksy ny ikhf, ‘‘asIN nhIN lYNdy muslmfnF dIaF jUTIaF aOrqF.``[[[aijhIaF afvfËF `c iGry lfjo qy suMdr lfl afpxy zyry ƒ jf rhy sn. ieMJ lwgdf sI ijvyN hËfrF sfl pihlF rfm cMdr qy sIqf iksy bhuq lMmy bnvfs qoN vfps afXuwiDaf prqy rhy hox[[[[.
lfjvMqI dy af jfx `qy vI suMdr lfl bfbU ny ‘idl ivc vsfE` pRogrfm jfrI rwiKaf. Aus ny afpxy vcn qy krm ƒ inBfieaf. lokF `qy Aus dy pRogrfm df pRBfv vI cMgf pY irhf sI. bhuq sfry lokF ƒ ÉuÈI sI pr keIaF ƒ aÌsos vI sI. mkfn nMbr 414 dI ivDvf qoN ibnF muhwlf ÈkUr dIaF bhuq sfrIaF aOrqF, suMdr lfl smfj syvk dy Gr afAux qoN GbrfAuNdIaF sn.
pr suMdr lfl ƒ hux iksy dI pRvfh nhIN sI. Aus dy idl dI rfxI af cuwkI sI.[[[suMdr lfl lfjo dI svrn mUrqI ƒ afpxy idl dy mMdr ivc sQfpq krky, AuhdI rfKI krn lwg ipaf. lfjo ijhVI pihlF zr rhI sI hux suMdr lfl dy nrm vqIry ƒ dyK ky gd-gd ho rhI sI.
suMdr lfl hux Auhƒ lfjo nhIN sI kihMdf. Auh Auhƒ ‘dyvI` kihx lwg ipaf. lfjo axjfxI ÉuÈI nfl pfÊl ho rhI sI. Auh suMdr lfl ƒ afpxI hwzbIqI suxfAuxf cfhuMdI sI pr Auh bIqIaF qy hoeIaF gwlF vwl iDafn hI nhIN sI idMdf. Auhny iek vfr pihlF-pihlF kfly idnF bfry isrP ieqnf hI puwiCaf sI, ‘‘Auh kOx sI?``
lfjvMqI ny awKF nIvIaF krky ikhf sI, ‘‘juMmf.``[[[‘‘cMgf vrqfE krdf sI Ah?``
‘‘hF.``
‘‘mfrdf qF nhIN sI?``
lfjvMqI ny afpxf isr suMdr lfl dI CfqI `qy rwKidaF ikhf, ‘‘nhIN.`` Auh PyrI bolI, ‘‘mfrdf qF nhIN sI Auh, pr mYƒ zr iËafdf lwgdf sI. qusIN mYƒ mfrdy huMdy sI, pr mYN zrdI nhIN sI[[hux qF nf mfrogy.`` suMdr lfl dIaF awKF ivc hMJU af gey. Auhny bVy ipafr qy inmrqf nfl ikhf, ‘‘nhIN dyvI. hux nhIN[[[nhIN mfrFgF. ‘dyvI` lfjvMqI ny soicaf qy rox lwg peI.
lfjvMqI sB kuwJ dws dyxf cfhuMdI sI pr suMdr lfl ny ikhf, ‘‘jfx dy hoeI-bIqI ƒ. iehdy ivc qyrf kI ksUr aY? ksUr sfzy smfj df hY ijhVf qyry vrgIaF dyvIaF ƒ afpxy aMdr siqkfrXog QF nhIN idMdf. Auh quhfzI hfnI nhIN afpxI hI kr irhf hY.``
lfjvMqI mn hI mn ivc socdI rhI. Auh kuwJ nf kih skI. Auh afpxy srIr vwl vyKdI rhI ijhVf hux isrP iek dyvI df srIr bx ky rih igaf sI btvfry dy ipwCoN. Auh hux lfjvMqI nhIN sI. Auh ÉuÈ sI, bhuq ÉuÈ. pr aijhI ÉuÈI `c gVUMd ijs ivc iek Èwk sI qy iek BulyKf vI. Auh peI-peI acfnk AuWT bYTdI ijvyN EVkF dI ÉuÈI dy plF ivc koeI pYV-cfl acfnk Aus vwl vwD rhI hovy.[[[[jd bhuq sfrf smF lMG igaf qF Aus dI ÉuÈI pUrn Èwk ivc bdl geI. ies leI nhIN ik suMdr lfl ny pihlF vflf vqIrf Dfrn kr ilaf sI pRMqU ies leI ik Ausny hux lfjo nfl bhuq hI vDIaf ivhfr ÈurU kr idwqf sI. aijhf vrqfE ijs dI lfjo ƒ afs hI nhIN sI.[[[Auh suMdr lfl dI purfxI lfjo hoxf cfhuMdI sI ijhVI gfjr nfl lV pYNdI sI qy mUlI nfl mMn jFdI sI pr hux lVfeI df svfl hI nhIN sI. suMdr lfl ny Auhƒ mihsUs krvf idwqf ijvyN Auh koeI kwc dI cIË hovy ijhVI CUhx nfl hI tuwt jfvygI[[[qy lfjo ÈIÈy ivc afpxy-afp ƒ isr qoN pYr qwk dyK ky afÉr iek nqIjy `qy puwjdI ik Auh hux sB kuwJ ho skdI hY pr lfjo nhIN ho skdI. Auh vs geI pr AuWjV geI[[[suMdr lfl dy kol nf hMJU dyKx leI awKF sn qy nf hI afhF suxn leI kMn sn. pRBfq PyrIaF inkldIaF rhIaF qy muhwlf ÈkUr df suDfrk, rsflU qy nykI rfm Ausy afvfË ivc iml ky gfAuNdy rhy-‘hwQ lfieaF kumlfx nI lfjvMqI dy bUty[[.`

koloN dI lMGidaF:

lMdn dIaF glIaF

gurcrn rfmpurI


jd lMdn dIaF lwKF bwqIaF idsIaF qF hvfeI jhfjL dy musfPrF ivwc KLusLI dI iewk lihr dOV geI. iewk gorI ny ikhf, ‘‘sLukr hY rwb df, Dur awpV gey hF.’’ Aus ny afpxy btUey ivcoN sLIsLf kwiZaf, surKI lfeI, afpxy dohF buwlHF nUM Guwt ky iewk dUjy nfl milaf, kony rumfl nfl pUMJy, anykF rMgF vflI topI TIk kIqI aqy iqafr ho ky bYT geI. Aus dI Aumr swqr sfl qoN AuWqy sI, pr suhwpx df cfa sqfrF sfl vrgf.
hvfeI jhfjL dy phIey DrqI nfl Cohx df Jtkf lwigaf qF mYN sfvDfn ho ky bYT igaf. awDI rfq hox vflI sI. kstm krfx leI kqfr ivwc KVf sF ik lfAUz spIkr AuWqy iksy ny myrf nF ilaf, iPr duhrfieaf aqy ikhf, ‘‘quhfzy leI iewk sunyhf hY. hvfeI kMpnI dy kfAUNtr qoN lY lE.’’ avqfr jMizaflvI ny afpxf PLon nMbr Cwizaf hoieaf sI. mYN Aus nUM PLon kIqf. Auh boilaf, ‘‘quhfzy Tihrn df pRbMD iek hotl ivwc kIqf hoieaf hY, afpxy bMdy ny, Auh quhfnUM AuzIkdy hoxgy. idny asIN quhfnUM lYx afey sF,pr quhfzf jhfjL lyt ho igaf. mYN svyry af ky imlFgf.’’
asl ivwc asIN svyr dy nON vjy lMdn apVnf sI, pr lMGI rfq sfzf jhfjL qyl lYx leI grIn lYNz dy sLihr strONPjorz Auqiraf.
do GMty lMG gey. jhfjL lyt huMdf dyK ky musfPLr buV buV krn lwgy. kpqfn ny aYlfn kIqf, ‘‘jhfjL dy kMtrol jMm gey ny, bfhr bVI TMz hY, jLIro qoN vI 14 izgrI Qwly. asIN kwlH nUM idny hI AuWz skFgy.’’
sItF dy afly duafly sfzy sfmfn dy keI Joly pey sn. AunHF qoN bcidaF bcFidaF AuWTx ligaF, myrI pqnI surjIq dy ‘cuwk’ pY geI. Aus leI qurnf aqI aOKf ho igaf.
asIN bfhr inkly. jhfjL dy drvfjLy qy KVy bMdy dIaF muwCF qy brPL jMmI hoeI sI. DrqI qy pYr DridaF hI musfPrF dI buV buV bMd ho geI. sfh lYNidaF aMdr jFdI hvf ivwc TMzIaF iqwKIaF sUeIaF AuWgIaF hoeIaF sn. awzy dI iemfrq qwk vIh kdm qurnf duwBr sI.
hvfeI kMpnI ny afpxy Krc AuWqy irhfiesL aqy nfsLqy df pRbMD kIqf hoieaf sI. jd asIN kmry ivwc phuMcy qF surjIq leI AuTxf, bYTxf, lytxf aqI aOKf ho igaf sI. mYnUM lwigaf ienHF sfrIaF CuwtIaF ivwc asIN ikqy iPr qur nhIN skFgy. ‘cuwk’ qF mhInf mhInf nhIN AuqrdI. ijLMdgI ivwc pihlI vyr lMdn dyKx df mOkf imlxf sI, pihlI vfr alorf, ajMqf vyKx jfxf sMBv hoxf sI qF aih ibwj af peI.
mYN awzy dI suafgqI kuVI nUM afpxI qklIPL dwsI. Auh bolI, ‘‘ajy qF myry kol isrPL aYsprIn dIaF golIaF ny, nrs idn cVy afvygI.’’
surjIq ny golIaF leIaF qy kihx lwgI, ‘‘asIN jd lMdn phuMcFgy, qusIN jo QfvF dyKxIaF hoeIaF dyK lYxIaF, ikhVf muV muV af huMdf hY. nfly ajfiebGr, afrt gYlrIaF dyKx df vDyry sLONk quhfnUM hI hY. mYQoN qF qur nhIN hoxf. mYN AuQy bYT ky AuzIk kr ilaf krFgI.’’
mYN ikhf, ‘‘mYN qYnUM vI qF kuJ idKfxf cfhuMdf sF, sfzf koihnUr hIrf, mfeIkl aYNjlo dy jgq pRiswD buwq, rxjIq isMG dI ikrpfn, lMdn dy ajfiebGrF ivwc qF dunIaF dI qfrIK sFBI peI hY aqy klf dy BMzfr. qUM ibmfr ho ky bih geI.’’
asIN sOx dI koisLsL kIqI, pr nINd ikwQy? mYN AuT ky bfrI ‘coN bfhr dyKx lwigaf. aYn sfhmxy phfV dy pYrF ivwc AuWcIaF do icmnIaF vflf ibjlI Gr sI. bfhr sfrf kuJ jMimaF ipaf sI, suwkI brPL dI DUV AuWz rhI sI, pr aMdr inwG. mUMh JfKrf hox vflf sI.
idn cVHy mYN nrs kol igaf. Auh kihx lwgI, ‘‘cMgf hY jy qusIN zfktr nUM ivKfE. mYN amrIkn hspqfl dy zfktr nUM Pon krdI hF.’’
PLon imlf ky Aus ny mYnUM PVf idwqf, mYN afpxI qklIPL dwsI qF zfktr boilaf, ‘‘asIN huxy quhfnUM hspqfl qwk ilafAux leI vYn lY ky afey, qusIN iqafr ho jfE.’’
mYN kfhlI kfhlI kmry ivwc igaf. surjIq nUM sfVHI bMnHxI aqI aOKI lwg rhI sI. mYN Aus dy jurfbF pfeIaF. asIN hyTF afey qF do swjx sfzI AuzIk ivwc KVy sn. shfrf dy ky zrfeIvr ny surjIq nUM motr ivwc ibTfieaf. jMmI hoeI brPL nfl sVk sLIsLf bxI peI sI. hspqfl do ku mIl dI ivwQ AuWqy sI. asIN aMdr phuMcy. lMmF kot pfeI zfktr afieaf. pCfx ky mYN hYrfn hoieaf. Auh afp GVI pihlF sfzf zrfeIvr sI. Aus ny muafienf kIqf, sUaf lfieaf qy kuJ kYpsUl idwqy. mYN PIs puwCI qF muskrf ky kihx lwgf, ‘ies dI icMqf nf kro, asIN iksy Kfqy pf idaFgy.’’
asIN bfhr afey. zfktr aYls Pyr sfzf zrfeIvr bx igaf.
ieh hspqfl grInlYNz dy tfpU Auqly amrIkI awzy dy kfimaF leI bxfieaf hoieaf hY. dUjI vwzI jMg vyly ieh awzf kfiem kIqf igaf sI. ies sLihr strONPjorz ivwc kyvl 1200 lok vsdy hn. grInlYNz df rkbf sfZy awT lwK vrg mIl hY, ieMglYNz qoN nO guxf. pr dysL dI kuwl vsoN isrPL 49000 hY, arQfq PgvfVy ijMnI. ies eyyny vwzy tfpU AuWqy inwky ijhy dysL zYnmfrk df kbjLf hY, ijs df rkbf kuwl 17000 vrg mIl hY, arQfq ies nfloN pMjfhvF ihwsf. iesdy isrPL kMZy vsy hoey hn. bfkI df ihwsf anMq kfl qoN brPL dI motI cfdr hyTF Zwikaf ipaf hY, ijs hyTF kudrq dy axigxq KjLfny dwby pey hoxgy. ies awzy qoN AuqrI DrU dIaF icwtIaF phfVIaF sfPL idwsdIaF hn.
Duwp cVHI mYN bfhr inkilaf. aMqF df Twkf vg irhf sI. kuJ PLotoaF leIaF aqy rqf ku GuMm ky mYN aMdr ns afieaf.
hYNgr ivwc iljf ky jhfjL inwGf kIqf. sLfm peI sfry musfPLr muV svfr hoey. jhfjL AuWzx leI ptVI qy af igaf. qyjL hox hI lwgf sI ik ruk igaf qy awzy vl nUM muV ipaf. kpqfn boilaf, ‘‘muafPL krnf. iewk musfPLr ipwCy rih igaf hY.’’ kuJ musfPLr iewk Audfs ijhf hfsf hwsy. aKLIr jhfjL AuWizaf aqy strONPLjorz dI vsqI dUr huMdI huMdI isrPL iewk cfnxf itmkxf bx geI.
hux asIN 35000 Puwt AuWcy AuWz rhy sF. hyTF sfgr sI aqy Gor hnyrf. hnyry dy sfgr ivwc kdy kdy iksy bsqI dIaF bwqIaF df cfnxf AuBrdf qy alop ho jFdf.
asIN stYn-stYNz hvfeI awzy qoN bfhr inkly. ieh sfzy hotl qoN pYNqI mIl dUr sI. aYn awDI rfq ho geI sI. hvfeI kMpnI ny iek spYsLl bs afpxy musfPLrF dy sLihr phuMcx leI iqafr rwKI hoeI sI.
bs dIaF bwqIaF sMGxy hnyry nUM ivMnHdIaF awgy vwD rhIaF sn. zrfeIvr ivMgI tyZI qMg sVk AuWqy bVy sihj Bfv nfl bs clf irhf sI. afly duafly Kyq sn. ikqy ikqy koeI bsqI afAuNdI qy lMG jFdI. iPr bhuq KulHy KulHy kuJ bMgly idsy. iPr ieko iksm dy qMg nIvyN ijhy pwky mkfn. pwkIaF lfl iewtF dy Gr dyK ky mYnUM Bfrq dy mkfn cyqy afey, iewk sFJ ijhI jfgI qy agly pwl hI sON geI. kYnyzf ivwc bhuqy irhfiesLI mkfn lwkVI dy bxy hoey hn, pr bhuq KulHy.
bs awzy qoN tYksI leI. hotl df nF qy pqf mYN zrfeIvr nUM dy idwqf. Auh iewk QF phuMc ky gyVy kwtx lwgf, mYN ieko QF nUM iqMn vfrI dyiKaf qF rqf iKJ ky ikhf, ‘‘jY qYnUM pqf nhIN qF iksy nUM pwuC lY.’’
Aus jvfb idwqf, ‘‘mYN ienHF vfDU cwkrF dy pYsy nhIN lYNdf, mYN puils vfly nUM puwCdf hF.’’ Aus ny puils vfly nUM puwiCaf qy iPr gyVy kwtx lwigaf. mYnUM aMimRqsr idaF ktiVaF dI Xfd afeI. afKLr Aus ny hotl lwB ilaf. iewk pMjfbI nOjvfn ny sfnUM kmry ivwc phuMcfieaf, gYs-hItr nUM qIlI lfeI. kmrf kuJ inwGf hoieaf qy asIN sON gey.
svyry AuWT ky mYN kmry dI Cwq vwl dyK irhf sF. acfnk mYnUM aihsfs hoieaf ik AuwcI Cwq vflf ieh kmrf iewk vwzy aslI kmry df awD hY. ivckfr kMDF kwZ ky ikrfey qy cfVHn leI ieh Coty kmry bxfey gey hn. pqf lwigaf ik dUjI jMg qoN ipCoN jd aMgryjLF qoN slqnq Kuws geI qF anykF gory bfhrly mulkF dIaF aPLsrIaF guaf ky lMdn muV afey. aPLsrI vyly dy vwzy mkfnF dI sMBfl df KLrc cuwkxoN vI anykF twbr asmrQ sn. so AunHF coN anykF dy vwzy irhfiesLI Gr ivk ky hotl bx gey.
jd mYN hyTF afieaf qF iewk pMjfbI suafxI sfVHI bMnHI kursI AuWqy bYTI mYnyjrI kr rhI sI, nwk ivwc kokf qy kMnI lMmy kFty, bfhF sony dIaF cUVIaF nfl BrIaF hoeIaF. mYN Bfn lY ky avqfr jMizaflvI nUM PLon kIqf. Auh kihx lwgf, ‘‘mYN qy sLyr jMg qyry vwl afx hI lwgy sF. asIN GMty ku qwk phuMcy.’’
mYN qrsym puryvfl nUM PLon kIqf. Auh boilaf, ‘‘afKLr phuMc hI gey ho. sLfm nUM myry Gr afxf. sLyr jMg lY afvygf. kuJ hor dosqF nUM vI bulfieaf hY.
sLyr jMg jFglI qy avqfr jMizaflvI af phMucy. mYN avqfr nUM pihlF kdI nhIN sF imilaf, isrPL Aus dIaF kivqfvF pVHIaF sn jF gurmyl ‘rfhI’ qoN Aus dIaF gwlF suxIaF sn. Cy Puwt lMmf juafn, moiZaF qwk lMmy vfl, TozI dy AuWpr qwk dfVHI dIaF klmF.
‘jFglI’ AuhI dws sfl pihlF vflf sLyr jMg sI, jo keI vfr mogy hoey kvI drbfrF ivwc mYnUM imilaf sI. hux isrPL rqf ku hor Bfrf ho igaf sI. Auh kihx lwgf, ‘‘pMjfbI dy anykF lyKk sfAUQhfl dy nyVy nyVy rihMdy hn. AunHF nUM imlx vI qF jfxf hI hovygf, ikAuN nf iTkfxf hI EQy kr lE.’’
mYN ikhf, ‘‘awj kuJ QfvF sLihr ivwc dyK leIey. sLfm nUM socFgy.’’
asIN hotl qoN bfhr inkly. moV muVy qF iewk dukfn dy mwQy Auwqy iek AurdU df borz ligaf hoieaf sI, iliKaf sI ‘qfjLf hlfl gosLq.’
stor dy aMdr gey. AuQy gosLq vI sI qy goBI vI, sfg vI qy sfbx vI, mwCI vI qy mUMgPlI vI. mYN sfbx dI iewk itwkI leI, muwl sfZy swq pYNs. bVf icr ipCoN iswikaF ivwc awDf suixaF sI, ijvyN sfzf Dylf huMdf sI, awDf pYsf. dukfndfr nfl pMjfbI ivwc do gwlF krky iewk apxwq ijhI jfgI. Auh lfhOr qoN sI. mYN ikhf, ‘‘myry vI keI dosq EQy rihMdy hn.’’ Aus ny puwiCaf, ‘‘hux AuQy jf rhy ho?’’
mYN ikhf, ‘‘nhIN, mYN idwlI jf irhf hF. lfhOr awj kwlH zfktr jgjIq isMG igaf hoieaf hY.’’ asIN dovyN hws pey.
mYN puwiCaf, ‘‘ikwQy clIey hux?’’
sLyr jMg: avqfr nUM lMdn dy kony kony df pqf hY. ies ny ies sLihr Auqy iewk ikqfb ilKI hY. dws beI avqfr! ikwQy clIey?
‘‘nYsLnl afrt gYlrI eyQoN nyVy hI hY. clo EQy clIey.’’
do CwqI lfl bws afeI. nYsLnl gYlrI phuMcy. sfhmxy trPflgr sukyar ivwc BFq BFq dy lok GuMm rhy sn. bMgly kbUqr kuVIaF dy moiZaF aqy isrF AuWqy bYTy mlUk hwQF AuWqoN dfxy cug rhy sn. PLvfry cl rhy sn.
AuWcy lMmy QmilaF vfly brFzy ivcIN lMG ky asIN gYlrI aMdr vVy. mhfn XUrpI klfkfrF dIaF bxfeIaF qsvIrF dyKx lwgy. QoVf icr ipCoN hI avqfr ny cyqy krfieaf. ‘‘ies gYlrI dy anykF kmiraF dIaF kMDF dunIaF dy AuWGy icqrF nfl BrIaF peIaF ny. jy iewk iewk icqr dyKx AuWqy eynF icr lfx lwgy iPr qF cfr kmry vI nhIN dyK hoxy.’’
asIN rqf kfhlI qurn lwgy. kdy kdy iksy icwqr kol apV ky pYr QF hI gwzy jFdy. awgy qurnf Buwl jFdf. avqfr iewk kmry dy ivckfrly gwdydfr bYNc AuWqy bYT ky ieko qsvIr vl nIJ lf ky dyKx lwgf. Auh anykF vfr pihlF vI ieh gYlrI dyK cuwkf sI, so Aus nUM hr qsvIr dyKx dI BuwK nhIN sI. mYnUM Aus AuWqy rsLk afieaf: kfsL! myry kol eynF smF huMdf, ienHF klf ikRqF nUM dyKx leI. mYN Aus nUM ikhf, ‘‘qusIN KusLiksmq ho Xfr! eyQy rihx krky ieh cIjLF bfr bfr jI Br ky dyKx af skdy ho.’’
Auh boilaf, ‘‘prfeI QflI ivclf lwzU hmysLf vwzf lwgdf hY. lMdn ivwc rihx vfly axigxq lokF nUM pqf vI nhIN ik ieh QfvF eyQy mOjUd hn. lok ieQy AumrF kwt jFdy ny, ibRitsL imAUjLIam vI nhIN dyKdy.’’
‘‘iewk vfr iewk sYlfnI inAUXfrk igaf. Aus ny AuQy dy iksy sLihrI nUM puwiCaf, ‘‘mYN hPLqf ku eys sLihr Tihrnf hY. ikMnf ku kuJ dyK skFgf?’’
sLihrI: qusIN awDy qoN vwD sLihr vyK lEgy.
sYlfnI: jy mYN do hPLqy Tihr jfvF.
sLihrI: Pyr cOQf ihwsf dyK skogy. jy eyQy rihMdy hovy qF sLfied iblkul hI nf dyK sko.
Aus ny gwl jfrI rwKI, ‘‘koeI ivrlf hI eynHF bfvF df muwl pf skdf hY. eIsLvr icwqrkfr jdoN ieQy sI, Auh ies gYlrI aqy tyt afrt gYlrI ivwc phuMcdf aqy GMitaF bwDI iewk iewk icwqr AuWqy nIJ lfeI bYTf rihMdf.’’
asIN CyqI CyqI gYlrI dI iewk guwT df cwkr lfieaf. bMd hox dy smyN qoN rqf ku pihlF bfhr af gey.
trfPLflgr sukyar ivwc hjLfrF bwqIaF jg cuwkIaF sn. dukfnF dy inAUn sfeIn borzF df iewk jMgl AuWg ipaf sI. lokF dI afvfjfeI qyjL ho geI sI. TMz vwD geI sI.
asIN iewk QF bYT ky cfh pI rhy sF ik avqfr kihx lwgf, ‘‘awj sLfm mYN quhfzy nfl puryvfl dy Gr nhIN jf skdf. mYN qVky Cy vjy afpxI vYn ivwc kuwJ kfimaF nUM AunHF dy kMmF AuWqy Cwzxf hY, kuJ nUM kMmF qoN lY ky afAuxf hY. qusIN myry vloN muafPLI mMg lYxf, mjLbUrI hY.’’
mYN sLyr jMg aqy surjIq gwzI cVHn leI iewk itAUb stysLn nUM jFdIaF pOVIaF Auqr gey. sLyr jMg ny dwisaf, ‘‘lMdn dIaF bhuqIaF gwzIaF jLmIn hyTF cldIaF hn. sfrf sLihr hyToN surMgF nfl puixaF ipaf hY. hr do iqMn imMt ipCoN hr pfsy nUM gwzI jFdI hY. kuJ sikMt hI KVoNdI hY. ijhVf drvfjLf awgy afvy, Ausy ivwc qurMq cVH jfxf, ikqy rih nf jfeIey.’’
gwzI afeI asIN bVI PurqI nfl cVHy. drvfjLy afpxy afp bMd ho gey qy gwzI hckoly mfrdI hvf ho geI. surMg dIaF kMDF mYnUM ikqy ikqy gwzI dy bVIaF nyVy jfpIaF. do ku imMtF ipCoN stysLn afAuNdf qy gujLr jFdf. sLyr jMg afp kuJ icr rylvy ivwc kMm kr cuwkf hY. ajy qwk PLrI pfs Aus dy boJy ivwc hY. BfvyN awj klH Auh lfiebryrIan df kors krdf hY. Aus ny eIsLvr icqRkfr dIaF gwlF CyV idwqIaF. ‘‘Auh ieQy af ky bhuq duKI irhf. eyyQy dIaF pMjfbI sfihq sBfvF ivclI DVybMdI ny Aus nUM bVI mfnsk qklIPL idwqI. Auh afp vI ies qoN aiBwj nf rih sikaf.
‘‘Aus dy mn-psMd kMm Aus nUM koeI imilaf nf. BfrI mjLdUrI Auh ies Aumr ivwc kr nhIN sI skdf. Pyr Aus dI qbIaq klfkfrI sI. iewk QF Aus nUM bfgLbfnI df kMm imilaf. Aus ny ikafrIaF bxf ky Puwl lfxy sLurU kIqy. mfilk nUM ligaf ik kMm ivwc loVINdI PurqI nhIN hY. Aus ny eIsLvr nUM ikhf: ‘rqf kfhlI kr.’ pr eIsLvr qF rMgF dI Kyz Kyz irhf sI. Auh ikafrIaF ivwc vI qsvIrF bxf irhf sI. Aus ivwc iewk by-soc msLInI kfmy dI qyjLI ikQoN afAuNdI? Auh nOkrI vI nf rhI. aKLIrly idnF ivwc DVybMdI dy asr hyT Aus df afpxf suBf vI sLwkI ho igaf sI. Aus nUM iksy AuWqy ieqbfr nf irhf. keI dosqF ny vI Aus nUM Auh vPLf nf idwqI ijs dI Aus nUM afs sI. ies gwl ny Aus dI ibmfrI ivwc hor vfDf kIqf, aqy iewk idn acfnk Auh sfzy koloN dUr qur igaf, bhuq dUr.’’
gwzI iek stysLn qy KVo ky qurI qF sLyr jMg awBVvfh boilaf, ‘‘Eh[[[! asIN qF ieQy Auqrnf sI. clo awgy qoN muV afvFgy.’’ acfnk gwzI iPr KVo geI, asIN CflF mfrIaF qy Auqr gey. stysLn qoN bfhr af ky qrsym nUM AuzIkx lwgy.
QoVf icr ipCoN iewk dUDIaf jfpfnI kfr sfzy kol af ky KVo geI. qrsym, bfhr inkilaf. mYN Aus nUM kdy pihlF nhIN sF imilaf. isrPL icwTI pwqr dI sFJ sI. ‘dys pRdys’ ivwc CpI Aus dI qsvIr dyKI sI, Auh vI iewk sfl pihlF hflF ik iKzfrIaF, sLfierF, khfxIkfrF, jQydfrF qy iesLiqhfrbfjLF dIaF qsvIrF Aus dy aKLbfr, ivwc vfr vfr CpdIaF hn. sLyr jMg ny mYnUM idn ivwc dwisaf sI, ‘‘qrsym njLmF vI ilKdf hY. awj suxFgy.’’ pr Aus dI koeI njLm mYN Aus dy prcy ivwc CpI nhIN sI dyKI. Auh kfr ‘coN bfhr inkilaf qF mYN pCfixaf, pqlf CINtkf srIr CotI CotI dfVHI, iqwKI nok vflI pocvIN pwg, kflI tfeI qy sUt. asIN bVy qpfk nfl imly qy kfr ivwc bYT gey. afQx dI TMZ qy hnyry hor zUMGy ho gey sn. keI QF rfh ivwc sVk AuWqy DuMd dIaF tfkIaF afeIaF. sfzy sfhF dI slHfb kfr dy sLIsLy AuWqy jMm ky Aus nUM DuMdlf krI jFdI sI. qrsym sLIsLf sfPL krdf: qyjL kfr clfAuNdf, hOlI hOlI gwlF krI jFdf sI. Aus dy Gr apV gey. AuWcy QF qy bxy Aus dy Gr sfhmxy iewk diraf vgdf hY, sLihr dIaF lwKF bwqIaF cmk rhIaF sn. Aus dy prvfr nfl jfx pCfx hoeI.
qrsym bVf kfmXfb pwqrkfr sI, ieh aMdfjLf mYN dys pRdys df iewk prcf dyK ky hI lfieaf sI. prcy dI dwK sohxI, cusq surKLIaF, vMnsuvMny PLIcr. cMgf mYtr lyKkF qoN hfsl krn dI iewCf qy kfmXfb ZMg. Auh ies mfmly ivwc iPLkrybfjLI df DnI hY. iewk vfr Aus ny mYnUM iliKaf, ‘‘qyrIaF hrIaF imrcF’’ vI suwk geIaF jfpdIaF ny. kuJ ilK Byijaf kr. lokF dI idlcspI bxI rihMdI hY. ilKfrI jIAUNdf rihMdf hY.’’ sfihqkfr nUM jIAUNdy rihx qoN vwzf ikhVf lflc idwqf jf skdf hY? mYN Aus nUM iekwTIaF cfr kivqfvF ByjIaF aqy ikhf ik iewk iewk kr ky Cfp lYxIaF pr Aus ny iqMn ieko prcy ivwc Cfp leIaF aqy iewk agly ivwc.
32 siPLaF df koeI pMjfbI hPLqfvfrI ajy pMjfb ivcoN vI pRkfsLq nhIN huMdf. mYN jfx cuwkf sF ik ies kfmXfbI ipCy vI iewk lMmf Gol hY. ieh prcf 4 siPLaF qoN lY ky eyQy apiVaf hY. Auh vI idn sn ik ies nUM nf koeI iesLiqhfr imldf sI, nf pfTk. bdysL dI rwkV DrqI ivwc bUtf lfAuxf bVf aOKf hY
sfihqkfr dosq afAuxy sLurU ho gey. rsmI jfx pCfx qy jfm Brn qoN ipwCoN iksy ny puwiCaf, ‘‘ivrdI nhIN afieaf?’’


jilHaFvflf bfgL dI 'Eh' KLUnI rfq!
ijnHF Auh rfq jilHaF vfly bfg ivc kWtI, AuhnF ivcoN iek
rqn dyvI, ivDvf.
AusdI khfxI:


jilHaF vfly bfg dy nyVy mYN afpxy Gr sF, jd mYnUM golIaF clx dI afvfjL afeI. mYN mMjy Auqy peI sF. mYN qRBk ky AuT peI qy iPkr nfl myrf jIa kfhlf pY igaf, ikAuNik myry pqI vI bfg nUM gey hoey sn. mYN rox lWg peI qy do qIvIaF dI shfieqf nfl, AuQy jf phuMcI. AuQy ZyrF dy Zyr lfsLF peIaF sn qy mYN afpxy pqI nUM lWBx lWg peI. sfry Zyr nUM ProlidaF, aKIr mYnUM myry Grvfly dI lfsL lWB geI. Aus qWk phuMcx leI mYnUM KUn qy muridaF AuqoN lMGxf pYxf sI. kuJ icr bfad lflf suMdr lfl dy dovyN muMzy afey, qy mYN AunHF nUM afiKaf ik mMjI lY afAux, qF ik myry pqI dI lfsL nUM Gr iljfieaf jf sky. so dovyN muMzy cly gey qy mYN AunHF do qIvIaF nUM vI Glf idWqf. ies vyly aWT df smF ho igaf sI, qy koeI afpxy GroN bfhr nhIN inkl skdf sI, kriPAU dy afrzr krky, mYN roNdI KVI AuzIkdI rhI. koeI 8-30 vjy iek isWK sWjn afey qy kuJ hor vI sn jo muridaF ivcoN koeI sfk sMbMDI Bfl rhy sn. AunHF nUM mYN nhIN jfxdI sF. mYN isWK sWjn nUM bynqI kIqI ik Auh myry pqI dI lfsL nUM suWkI QF iljfx ivWc myrI mdd kry, ikAuNik Aus QF Auqy KUn hI KUn sI. AunHF lfsL nUM isroN pkiVaf, mYN pYrF qoN qy asIN cuWk ky lfsL nUM suWkI QF Auqy lY afey. mYN rfq dy ds vjy qWk AuzIkdI rhI, pr koeI nf afieaf. Pyr mYN AuT ky qy ablovf ktVy vl ho qurI. soicaf Tfkur dvfirEN iksy ividafrQI nUM afKFgI ik myry pqI nUM Gr iljfx ivc myrI mdd kry. mYN bhuqI dUr nhIN geI sF ik glI nfl lgdy iek Gr dI iKVkI ivWc bYTy iksy afdmI ny mYnUM puWiCaf ik mYN eynI rfq gey ikQy clI hF. mYN ikhf, "mYnUM bMdy cfhIdy ny jo myry Gr-vfly dI lfsL myry Gr CWz afAux." Aus mYnUM ikhf ik Auh iksy PWtV dI syvf kr irhf hY qy ikAuNik aWT vj cuWky hn ies leI koeI myrI mdd nhIN kr skygf.
Pyr mYN ktVy vl qur peI qy ieWk hor afdmI ny mYnUM Auho svfl kIqf. mYN AusnUM vI Auho bynqI kIqI qy Ausny vI mYnUM Auho juafb idWqf. mYN koeI iqMn cfr kdm hI qurI hovFgI ik mYnUM bIVI pINdf ieWk bjLurg idisaf, ijsdy nyVy kuJ afdmI suWqy pey sn. mYN hWQ joV ky afpxI sfrI khfxI AusnUM suxfeI. Ausny myry Auqy bVf qrs kIqf qy AunHF afdmIaF nUM ikhf ik Auh myry nfl jfx. AunHF ikhf ik 10 vjy ny qy AunHF nUM golIaF Kfx df koeI sLOk nhIN hY. koeI vylf hY bfhr inkln df; eyzI dUr Auh ikvyN jfx? so mYN vfps af geI qy afpxy pqI dI lfsL dy isrhfxy bih geI.
sbWb nfl mYnUM iek iCtI lWB peI, ijs nfl mYN kuWiqaF nUM prHy riKaf. iqMn afdmI pIV nfl iqlimlfAuNdy myrI njLrIN pey qy ieWk mWJ vI, qy ieWk muMzf, koeI bfrF sflF df, jo bVf duWK Bog irhf sI. mYnUM qrlf krdy kihx lWgf ik mYN EQy hI rhF, ikqy nf jfvF. mYN ikhf mYN afpxy pqI dI lfsL CWz ky ikWQy jf skdI hF. mYN AusnUM ikhf ik kI AusnUM koeI lIVf cfhIdf hY, TMz qF nhIN lWg rhI, pr Ausny ikhf ik AusnUM pfxI cfhIdf hY, pr pfxI EQy ikqoN lWB nhIN sI skdf.
‘hr GMty GMty bfad GVI dI tMn tMn mYnUM suxdI sI. do vjy, iek jWt, sulqfn ipMz df, jo ieWk ZWTI kMD ivc Pisaf ipaf sI, mYnUM afKx lgf ik mYN AusdI lWq cuWk ky isWDI kr idaF. mYN AuT ky Ausdy lhU-iBWjy kpiVaF qoN PV ky AusdI lWq isWDI kr idWqI. Aus qoN bfad sfZy pMj vjy qwk koeI nhIN afieaf.
koeI Cy vjy, lflf suMdr dfs, Ausdy muMzy qy myrI glI dy kuJ hor lok mMjI lY ky afey, qy asIN myry Grvfly nUM Gr lY afAuNdf. bfg ivc hor bMdy afpxy irsLqydfrF nUM lYx afey mYN izwTy. mYN sfrI rfq EQy kWtI. muridaF dy Zyr EQy pey sn, kuWJ ipWT prny qy kuWJ mUDVy mUMh. AunHF ivcoN kuJ ivcfry grIb, bygunfh bWcy vI sn. mYnUM Auh njLfrf nhIN BuWldf. Aus iekWlykfry jMgl ivc mYN sfrI rfq iekWlI rhI. kuWiqaF dy hONkx qoN ielfvf koeI afvfjL kMnI nhIN sI pYNdI. keI sYNkVy lfsLF ivcfly, mYN rfq gujLfrI, roNdI qy dyKdI ny. hor mYN kI dsF. jo mYN Aus rfq vyiKaf suixaf qy anuBv kIqf kIqf Auh jF mYN jfxdI hF jF myrf rWb.
************************************************
jnrl zfier dy jLbfnI:
‘myrI njLr ivc myrf atWl PrjL ieho bxdf sI ik mYN Aus gYr-kfnUMnI iekWT nUM golIaF nfl KyrUM KyrUM kr idaF.’
‘jilHaF vfly bfg ivWc hoey Aus iekWT nUM myry afAux dI ieqlfh bhuq pihlF iml geI hovygI, qy mYnUM, inWjI qOr ‘qy, socx df bQyrf mOkf iml igaf ik mYN iks iksm dy qklIP dyh kMm nUM Cohx cilaF hF.’
‘myry sfhmxy afdmIaF df ieWk sMGxf smUh, pRqWK qOr ‘qy, ieWk ivdrohI suBfa dI mIitMg kr irhf sI.’
Ausny iksy dI slfh nhIN leI, Ausny afpIN dWisaf, ikAuNik koeI nhIN sI ijs nfl Auh slfh kr skdf. ‘mYnUM iekdm PYslf krnf pYxf sI ik myrf ivhfr ikMJ df hoxf cfhIdf hY,’ Aus ny hMtr kmytI nUM dWisaf. “mYN mfmly nUM ieWk POjI dI njLr nfl dyiKaf ik mYnUM iekdm golI clfAuxI cfhIdI hY, qy, jy mYN ieMJ nf krFgF, qF mYN afpxy PrjL dI pUrqI qoN AUxf ho irhf hovFgf.”

hor suaflF df Aus ieMJ jvfb idWqf:
‘ijLMmyvfrI bhuq vWzI sI. jy mYN golI clfvF qF Auh ijs df koeI asr hovy; QoVHIaF golIaF df koeI asr nhIN hoxf sI. Auh qF iek nf muafP krI jf skx vflf jurm hoxf sI.’
‘BIV nfl vDyry bihs-mvfsf krn dI mYnUM koeI loV nhIN jfpI. ieh qF jLfihr sI ik Auh AuQy ‘kfnUMn dI bFh’ nUM vMgfrn leI juty sn.'

jnrl zfier ny iekWT nUM iksy iksm dI cyqfvnI nhIN idWqI ik Auh kI krn dI soc irhf hY; AunHF nUM iblkul ieqlfh nhIN sI ik aWj kI vfprnf hY. puC-pVqfl leI bxfeI hMtr kmytI ivc AusnUM puWiCaf igaf:
? ‘qusIN kI kIqf?’
‘mYN golI clvfeI’.
? ‘iekdm?’
‘POrn. mYN ies bfbq pihloN soc ilaf hoieaf sI qy mYnUM isrP qIh sYikMz lgy ieh inrxf krn leI ik myrf PrjL kI mMg krdf hY.’
‘mYnUM isrP ieh njLr afieaf ik myry hukm nUM tfilaf igaf hY.’
‘mYN ieh PYslf kr afieaf sI ik jy AunHF mIitMg jfrI rWKI qF mYN sfiraF nUM Kqm kr idaFgf.’

zfier df ieWk kQn sI jo kmytI dy ieWk mYNbr, jnrl bYro dy ijLhn ivc ieMJ bYTf ik keI sflF bfad AunHF afpxI ilKI ikqfb ivc Aus kQn nUM sLfml kIqf:

? ‘golI clfAuNidaF quhfzf mksd sI ik BIV iKMz puMz jfxI cfhIdI hY?’
‘iblkul.’
? ‘hor koeI mksd?’
‘koeI nhIN, jI. mYN qd qIk golI clfAuxI sI jd qIk Auh iKMz nhIN jFdy.’
? ‘qy BIV quhfzy golI clfAuNidaF hI iKMzxI sLurU ho geI sI?’
‘POrn.’
? ‘qusIN golIaF clfeI gey?’
‘jI’
? ‘jy BIV tuWt rhI sI, qF qusIN ikEN golI clfeI gey?’
‘myrI njLr ivc myrf PrjL bxdf sI ik jd qWk Auh AuQoN cly nf jfx, mYN golI clfeI jfvF, jy GWt golIaF clfeIaF, qF asr pUrf nhIN pYxf sI. jy QoVHIaF clFdf, qF clfAuxIaF hI iPjLUl ho jfxIaF sn.’
? ‘ikMnf icr golI cWldI rhI?’
‘sLfied ds imMt, sLfied GWt, ikMny rfAUNz asIN clfey Aus qoN smyN df aMdfjLf lg jfeygf.’
*************************************************
? “jy qusIN iekWT nUM hukm dyNdy ik cly jfE, qF AunHF nhIN jfxf sI, qusIN ieMj ikvyN soc ilaf? quhfzf golI clfAuxf, qy Pyr clfeI jfxf, ikQoN qIk jLrUrI sI?”
‘hF, mYN socdF ik ibnf golI clfeI vI mYN AunHF nUM EQoN htf skdf sF.’
? ‘qusIN Pyr Auh dUjf rsqf ikEN nhIN apxfieaf?’
‘kuJ icr leI Auh cly jFdy, qy Pyr AunHF sfiraF vfps prq afAuxf sI, qy myry Auqy hWsxf sI, qy mYnUM jfipaf ik mYN byvkUP nf bxF.


jfxkfrI BrpUr lyK:

pMjfbI siBafcfr dy
sdIvI pRyrxf sroq

zf: jgbIr isMG


BfÈf, sfihq aqy siBafcfr mfnvI vrqfry aqy ivhfr dy mhwqvpUrx Kyqr hn. EprI nËry BfvyN ieh, afpo afpxIaF ivÈyÈqfvF rwKx vfly, svY-afDfrI Kyqr idKfeI idMdy hn pr ienHF dI pRikrqI aqy hoNd-ivDI ivc zUMGI smfnqf aqy sFJ vI idRÈtIgocr huMdI hY. asl ivc ienHF dohF df afps ivc zUMGf vflf irÈqf hY. arQfq, jy siBafcfr iek smuwcf aqy ivafpk mnuwKI vrqfrf hY qF sfihq iesdy anykF pRgtfAu-rUpF ivcoN iek hY. iehI kfrx hY ik BfvyN iswDFqk qOr qy ienHF dohF ƒ iek dUsry nfloN inKyV ky ivcfiraf jf skdf hY pr ivhfrk pwDr AuWqy ieh iek dUsry ƒ pRyirq aqy pRBfivq krn vfly aMqr-sMbMiDq Kyqr iswD huMdy hn.
smkflI ivÈv-icMqn ivc mnuwK dy sfihqk aqy siBafcfrk vrqfry sMbMDI BrpUr isDFq-icMqn sfmHxy afieaf hY ijsny ienHF dI rcnf-sMrcnf, pRikrqI aqy pRkfrj bfry BrosyXog smJ aqy sUJ ivkisq krn df Auprflf kIqf hY. ivÈv-ivafpI mhwqv vfly ies nvyN icMqn df ivkfs vIhvIN sdI dOrfn hI hoieaf hY. iesƒ ivkisq krn ivc muwK qOr qy sMrcnfvfd, ichnivigafn, AuWqr-sMrcnfvfd, mfrksvfd aqy AuWqr-mfrksvfd vrgIaF nvIn icMqnDfrfvF ny mhwqvpUrx Xogdfn idwqf hY. ies sMdrB ivc Éfs qOr qy siBafcfrk mfnv-ivigafn, siBafcfr-ivigafn (Culturology) aqy siBafcfrk aiDaYn (CulturAl Ètudies) vrgy nvyN anuÈfsnF df hvflf idwqf jf skdf hY. ienHF nvyN anuÈfsnF ny siBafcfr dy sMklp ƒ punr-pirBfiÈq kridaF siBafcfrk vrqfry aqy ivhfr bfry nvIN smJ ivkisq krn df Auprflf kIqf hY. icMqn dy ies nvyN mfhOl ny siBafcfr bfry pRcwlq anykF prMprk DfrxfvF ƒ ivsQfipq kr idwqf hY. imsfl vjoN siBafcfrk aiDaYn nfl sMbMiDq pRiswD ivdvfn “Culture is concerned with questions of shared social meanings , that is the various ways we make sense  of the world. However, meanings are not simply floating ‘out-there’; rather, they are generated through signs, most notably those of language.
arQfq siBafcfr df srokfr AunHF sFJy sfmfijk arQF nfl hY ijnHF dI shfieqf nfl asIN sMsfr ƒ arQ pRdfn krdy hF. ieh arQ hvf ivc nhIN qYrdy sgoN iviBMn pRkfr dy ichnF rfhIN isrjy jFdy hn ijnHF ivc BfÈfeI ichnF ƒ ivÈyÈ mhwqv pRfpq hY. iesy qrHF iek hor smkflI ivdvfn ÈtuArt HAll ny siBafcfr ƒ iksy smfj dy smUh ivhfrF, pyÈkfrIaF, BfÈfvF aqy rsmF-rIqF df vfsqivk Drfql afiKaf hY. pr siBafcfr koeI iek-iekihrI sdIvI jF siQr hoNd nhIN sgoN gqIÈIl aqy jitl vrqfrf hY. iksy vI mnuwKI BfeIcfry dI siBafcfrk pCfx iBMnqfvF aqy smfnqfvF dy sMgTn rfhIN hoNd ivc afAuNdI hY. iesdI AusfrI ivc smfjk-afrQk drjybMdI dy afDfr `qy vMzy hoey iBMn-iBMn vrg – hfkm/mihkUm, hfvI/dimq, kulIn/dilq - Èfiml huMdy hn. iesqoN ielfvf ieiqhfsk ivkfs dI pRikiraf ivcoN lMGidaF ies siBafcfrk pCfx df muhFdrf inrMqr qbdIl huMdf rihMdf hY. arQfq siBafcfr ‘hoNd` nfloN vDyry hmyÈf ‘hovx dI pRikiraf` ivc rihMdf hY.
ies nvyN icMqn dI rOÈnI ivc sfihq aqy siBafcfr dy sMklpgq srUp aqy prspr irÈqy ƒ sihjy hI spÈt kIqf jf skdf hY. swB qoN pihlF sfihq dy sMklp bfry gwl kIqI jf skdI hY. smkflI sfihq-icMqkF ny sfihq dI sfihqkqf aqy Ausdy isrijq sMsfr bfry gMBIr iswDFq-icMqn kIqf hY. ienHF ny sfihq ƒ Èfbidk klf (verbAl Art) afiKaf hY. arQfq ieh ÈbdF dy mfiDam rfhIN arQF df Auqpfdn krn dI klf hY. mhwqvpUrx gwl ieh hY ik ies ivclf arQgq pfsfr iesƒ smfj aqy siBafcfr dy sMdrBF nfl sMbMiDq kr idMdf hY. asl ivc arQ dI hoNd hI sMdrB-sihq huMdI hY. sfihq dy mukfbly AuWqy siBafcfr mnuwK dI smuwcI jIvn-ivDI df lKfiek hY. ieh kdrF-kImqF, rsmF-rIqF, ivÈvfÈ-prMprfvF, isrjxfqmk klpnfvF, supinaF aqy afdrÈF df aijhf ivafpk vrqfrf hY jo mnuwKI hoNd ƒ arQ-sfrQkqf pRdfn krdf hY. asl ivc ieh mnuwK dy mnuwK hox dI gvfhI hY. Auprokq crcf dI rOÈnI ivc sfihq aqy siBafcfr df aMqr-ikirafvI sMbMD sihjy hI Aujfgr ho jFdf hY. hr sfihq-rcnf, anuBv aqy boD dy mfiDam rfhIN, siBafcfr dy Drfql ivcoN AupjdI hY aqy moVvyN rUp ivc Ausƒ pRBfivq vI krdI hY. iesy qrHF, hr mnuwKI BfeIcfrf afpxy ivrsy dy sfihqk pfTF / pRvcnF ivcoN afpxI siBafcfrk pCfx qlfÈ krdf hY aqy moVvyN rUp ivc Ausy svY-pCfx ƒ sfihqkfrI dy mfiDam rfhIN punr-isrijq krn vl ruicq huMdf hY. iek qrHF nfl sfihq, siBafcfr dI isrjxf vI hY aqy Ausdf isrjk vI.
sfihq aqy siBafcfr dI ies prspr sMbMiDq hoNd aqy duvwlI aMqr-ikiraf dy iswDFqk ivvycn dI rOÈnI ivc asIN pMjfbI sfihq aqy siBafcfr dy aiDaYn vl prqdy hF. ies mMqv leI asIN pMjfbI sfihq aqy siBafcfr dy afidkfl aqy mwDkfl (arQfq pUrb-afDuink kfl) ƒ hI idRÈtIgocr krn df Auprflf kIqf hY. ies smuwcy dOr ivc pMjfbI siBafcfr afpxy inkfs aqy ivkfs dy anykF mhwqvpUrx pVfvF QfxI lMGdf hY aqy afpxy suBf aqy cirqr dIaF inKVvIaF ivÈyÈqfvF gRihx krdf hY. sfihqk idRÈtI qoN ieh dOr irgvyd, mhBfrq aqy afid gRMQ vrgy mhf-gRMQF dI isrjxf df dOr hY ijnHF df pfT qy pRvcn qqkflIn siBafcfr dI hkIkq ƒ mUrqImfn krn dy nfl nfl AusdI punr-AusfrI vI krdf hY. iesqoN ielfvf ies dOr ivc sUÌI kfiv, ikwsf kfiv aqy vIr kfiv vrgIaF mhwqvpUrx sfihqk DfrfvF sfmHxy afAuNdIaF hn jo afpo afpxy ZMg nfl pMjfbI siBafcfr dy jIvMq srokfrF aqy ivdrohI jIvn-jfc dI qrjmfnI krdIaF hn. ieh pMjfbI bMdy ƒ rUhfnIaq, afÈkI, ÌkIrI aqy bhfdrI nvyN pRiqmfn vI pRdfn krdIaF hn.
swB qoN pihlF pMjfbI siBafcfr dy pRQm pRkfÈ dI gwl krnI Auicq hY. ijhf ik asIN jfxdy hF, pMjfbI BfÈf, sfihq aqy siBafcfr dI muwZlI pCfx BfrqI Aup-mhfdIp dy Aus BUgoilk Kyqr dy hvfly nfl huMdI hY ijsƒ pMj dirafvF dI DrqI afiKaf jFdf hY. DrqI dy ies iKwqy df vrqmfn nfm (pMjfb) mwDkfl ivc - muÊl kfl smyN – ipaf. iesqoN pihlF iesdy keI nfm pRcwlq sn ijvyN - spq-isMDU, pMcnd, mwdR dys afid. pMj dirafvF dI ies DrqI df siBafcfrk ivrsf aiqaMq pRcIn hY. ies dIaF jVHF isMD GftI dI siBaqf qk PYlIaF hoeIaF hn ijsdI igxqI ivÈv dIaF pRfcIn siBaqfvF ivc kIqI jFdI hY. pMjfbI siBafcfr dy suBf aqy cirqr df inKyVf krn leI sfƒ pMjfb dy ieiqhfs AuWqy Jfq pfAuxI pvygI ikAuNjo siBafcfr dI rUpryKf ieiqhfs dy gqIÈIl pRvfh ivc hI AuWsrdI hY.
pRcIn pMjfb dy ieiqhfskfrF - aYl[ joÈI, buwD pRkfÈ afid - ny pMjfbI siBafcfr df pihlf pRmfx, awj qoN qkrIbn pMj hËfr sfl pihlF ivkisq hoeI, isMD-GftI dI siBaqf ivcoN qlfÈ krn dI cyÈtf kIqI hY. BfvyN ies siBaqf dI ilpI hfly qk AuTfeI nhIN jf skI pr purfqwq-ivigafnIaF ny hVHpf aqy moihMjoVo dy purqn QyhF qoN pRfpq TIkr-mohrF AuWqy AuWkry icwqrF, tuwtIaF BwjIaF mUrqIaF, iKzOinaF, hfr-iÈMgfr aqy kÌn-dÌn nfl sMbMiDq vsqF, iDafnI mudrf ivc bYTy ivakqI (ÈRmx?) dy afkfr, ieÈnfn-Gr dy avÈyÈF dI mUk BfÈf ƒ pVHn aqy pUrb-ieiqhfsk Xuwg dy ies lupq siBafcfr ƒ Ëubfn dyx df Auprflf kIqf hY.
awj qoN qkrIbn sfZy iqMn hËfr sfl pihlF jdoN afrIaf jfqI ny mwD eyÈIaf qoN, eIrfn dy rsqy, Bfrq ivc pRvyÈ kIqf aqy qF iesdf sfmHxf iesy isMD-GftI dI siBaqf nfl hoieaf. afrIaF ny afpxf pihlf invfs sQfn pMjfb ƒ hI bxfieaf. AunHF ny ieQy hI ivÈv dI swB qoN purfxI pusqk irg vyd dI rcnf kIqI ijsdy imQk pRsMgF ivc aiswDy qOr qy dohF siBaqfvF (afrIaf/anfrIaf) dy sMGrÈ aqy tkrfAu dI gfQf lukI hoeI hY. imsfl vjoN ieMdr dy dsXUaF ƒ mfr mukfAux aqy AunHF dy 99 ikly imwtI ivc imlfAux df pRsMg iesy gwl vl sMkyq krdf hY. isMD GftI dy anykF nfigRk kyNdrF df acfnk Zih ZyrI ho jfx df purfqwq-ivigafnk pRmfx iesy qwQ dI puÈtI krdf hY. irgvyd ivc vrixq dsXU jF asur lok inÈcy hI pMjfb dI pUrb-afrIaf jfqI dy lok sn jo afrIaf jfqI dI sYink ÈkqI awgy hfr gey. AunHF ivcoN bcy-Kucy lok jF qF dfs bxf ley gey aqy jF jMglF bIafbfnF ivc jf luky. hfr dy boJ hyTF dby hoey ieh lok sdIaF qk afpxy Kol ivc ismty icMqn aqy cyqnf dy aMqrmuKI sMsfr ivc ivcrdy rhy. ieh ÈRmxF aqy munIaF dy rUp ivc Drm, drÈn aqy nYiqkqf dy pRbMD Ausfrn ivc juty rhy aqy afrIaF dI BOiqk ÈkqI df bOiDk pRiqAuWqr qlfÈ krn vl ruicq rhy. iesdI srboqm pRfpqI buwDmq aqy jYnmq dy rUp ivc sfmHxy afeI.
ies qrHF irgvyd pMjfbI ivrsy dI pihlI sfihqk isrjxf hY. iesdf pfT aqy pRvcn jyqU siBafcr dI ivjY-Xfqrf ƒ vI mUrqImfn krdf hY aqy pMjfbI bMdy dI mfniskqf, AusdI ivÈv-idRÈtI aqy jIvn-ivDI dI inÈfndyhI vI krdf hY. pRikrqk ÈkqIaF dy dYvIkrx rfhIN ieh suK-simRDI dI lflsf aqy kfmnf dy jÈn df pRvcn vI isrjdf hY aqy bRimMzI cyqnf df sMcfr vI krdf hY.
muwZly tkrfAu qoN bfd afrIaf aqy pUrb-afrIaf siBafcfrF ivckfr bOiDk sMvfd dI siQqI df AuWBrnf vI suBfvk hI sI. iesdy iswty vjoN AupinÈdF aqy drÈnÈfsqrF dI rcnf hoeI ijsƒ proK rUp ivc afrIaf aqy pUrb-afrIaf icMqn ivckfr sMvfd dI Aupj mMinaF jf skdf hY. ienHF smnvYkfrI gqI-ivDIaF ny pMjfb aqy Bfrq ivc iek ivÈyÈ BFq dy sFJy-imwsy siBafcfr ƒ jnm idwqf. iesy dOr ivc rfmfiex aqy mhfBfrq vrgy mhfkfivaF dI isrjxf vI sfmHxy afAuNdI hY ijnHF ivcly anykF imQk ibrqFq dohF siBafcfrF dy sumyl dI dws pfAuNdy hn. BfvyN ienF dohF mhfkfivaF dy nfiek (rfm aqy ikRÈx) pMjfb dI DrqI qoN bfhrly hn aqy ienHF ivclI kQf-vsqU aqy QIm srb-BfrqI mhwqv rwKdI hY pr ienHF ivcly anykF kQf-pRsMg pMjfb dI DrqI aqy AusdIaF siBafcfrk rvfieqF ƒ vI mUrqImfn krdy hn. Éfs qOr qy mhfBfrq ivclI kQf-vsqU df mUl Gtnf sQl qF Aus vyly df pMjfb hI hY aqy kuJ ivdvfnF anusfr iesdI sirjxf vI Èfied pMjfb dI DrqI qy hI hoeI hY. ies qrHF irgvyd aqy mhfBfrq pMjfb dI sfihqk aqy siBafcfrk ivrfsq aMg hn. ienHF ivc Aus vyly df pMjfbI siBafcfr BlI BFq pRiqibMibq huMdf hY.
pMjfb dy siBafcfrk ieiqhfs ivc hmlfvr dy rUp ivc dfÉl hoey bfhrly siBafcfrF df ivafpk pRBfv irhf hY. muwZly afrIaf kbIilaF qoN bfd Èwk, huwn, sIQIan afid hor anykF jMgjU kbIly ieQy afAuNdy rhy. ieh DfVvI kbIly jF qF AuQl-puQl mcf ky vfps prq jFdy rhy aqy jF ies ËrÉyË srËmIn AuWqy vs jFdy rhy. ienHF ny pMjfb dy sFJy siBafcfr dI AusfrI ivc afpo afpxf Xogdfn pfieaf. 326 eIsf pUrb ivc iskMdr mhfn afKy jfx vfly DfVvI ny vwzy lÈkr smyq pMjfb AuWqy hmlf kIqf. sQfnk rfjF dI afpsI Puwt kfrx ÈurU ÈurU ivc Ausƒ kfPI sPlqf vI pRfpq hoeI pr pMjfb dy gxqMqrI kbIilaF dIaF gurIlf-XuwD dIaF kfrvfeIaF ny AusdI POj dy hOsly psq kr idwqy aqy Auh afpxy ijwqy hoey kuJ ielfikaF ivc afpxy sqrp mukwrr krky lfm-lÈkr smyq vfps prq igaf. pMjfb dI AuWqr-pwCmI srhwd AuWqy kfPI arsy qk ienHF XUnfnIaF df kbËf irhf. ies smyN pMjfbI siBafcfr AuWqy XUnfnI pRBfv pYxf suBfvk sI.
XUnfnI hmly qoN bfd pMjfb dy siBafcfrk ieiqhfs ivc aglyrI mhwqvpUrx Gtnf ieslfmI / sfmI siBafcfr dI afmd hY. awTvIN sdI eI[ qoN lYky dsvIN sdI eI[ qk arb aqy aÌÊfinsqfn vloN pMjfb AuWqy musilm ÈfskF vloN lgfqfr hmly huMdy rhy. ienHF ivc muhMmd ibn kfism, mihmUd ÊËnvI aqy mhMmd ÊOrI vrgy hmlfvrF df nfm ilaf jf skdf hY. 1001 eI[ ivc pMjfb pUrI qrHF muslmfn hfkmF dy kbËy ivc af igaf aqy ienHF dy keI vMÈ swq sdIaF qk ieQy hkUmq krdy rhy. ienHF ivc iKljI, quÊlk aqy loDI aqy muÊl vMÈF df nfm Éfs qOr qy vrxnXog hY. qurk aqy muÊl hmilaF ny pMjfb aqy Bfrq ivc sfmI / ieslfmI swiBafcfr dy pRBfv df rfh KolH idwqf jo afrIaf-ihMdU swiBafcfr nfloN iblkul vwKrf sI. smf pfky dohF swiBafcfrF ivckfr tkrfAu aqy qxfAu df muwZlf dOr prspr sMvfd rfhIN smnvY aqy sumyl dI Bfvnf ivc vtx lwgf. ies idÈf ivc sMqF, BgqF, sUÌIaF aqy gurU-ivakqIaF ny bhuq aihm rol adf kIqf. ienHF Drm-pRvrqkF ny afpxI Audfr mfnvvfdI jIvn-idRÈtI aqy srb-sFJIvflqf dy pYÊfm rfhIN mwDkflIn Bfrq ivc swiBafcfrk jfigRqI dI iek aijhI ivafpk lihr ƒ jnm idwqf ijsny iBMn-iBMn Drm-sMpRdfvF, jfq-brfdrIaF aqy vrgF ivckfr sFJ aqy ÈFqmeI sih-hoNd df sMdyÈ sMcfirq kIqf.
ajoky rUp ivc pMjfbI BfÈf aqy sfihq df ivkfs iesy dOrfn hoieaf. ies smuwcy dOr ƒ mwDkfl df nfm idwqf igaf hY. sfihqk idRÈtI qoN ies dOr dI muwK pRfpqI gurmiq kfiv dy rUp ivc sfmHxy afAuNdI hY ijsdf pRfmfixk sMkln afid gRMQ (sRI gurU gRMQ sfihb) dy rUp ivc pRfpq hY. ‘Dur kI bfxI` jF ‘Èbd gurU` vjoN mfnqf rwKx vfly ies aduwqI Drm-gRMQ ivc iswK Drm dy pRvrqk guru nfnk dyv aqy hornF gurU-ivakqIaF dI bfxI qoN ielfvf mwDkflIn Bfrq dy pRmuwK sMqF, BgqF aqy sUÌI-sMq bfbf ÌrId dI rcnf ƒ vI Èfiml kIqf igaf hY. bfrHvIN sdI eIsvI qoN lY ky sqfrHvIN sdI eIsvI qk dy lMmy ivsqfr ivc pRvfihq hox vflI ieh pfvn rcnf BfrqI Aup-mhFdIop dy iBMn-iBMn BUgoilk KyqrF nfl vI sMbMiDq hY. iehI kfrx hY ik iswK-ivrsy dI ies pfvn rcnf ƒ mwDkflIn Bfrq dI muwlvfn swiBafcfrk tYkst vjoN vI vficaf jf skdf hY. ieiqhfsk idRÈtI qoN ieh rcnf mwDkflIn Bfrq dy Aus dOr dI pRiqinDqf krdI hY ijsƒ siBafcfrk nv-jfigRqI df dOr afiKaf igaf hY. nv-jfigRqI dI ies lihr ƒ Ausfrn ivc sMqF, BgqF aqy gurU-ivakqIaF df Xogdfn ivÈyÈ qOr qy vrxnXog hY. ienHF mwDkflIn Drm-pRvrqkF ny afpxI bfxI aqy klfm rfhIN swiBafcfrk kRFqI aqy mfnv-mukqI df aijhf sMdyÈ sMcfirq kIqf ijsƒ mnuwKI hoNd dI gOrvmeI pRfpqI mMinaF jf skdf hY. aijhI siQqI dy pRsMg ivc afid gRMQ bfxI ƒ kRFqI aqy mukqI df pRvcn vI afiKaf jf skdf hY. gurbfxI df pRvcn hfkm ÈRyxI aqy kulIn vrgF df pwK pUrx vflI ÈoÈxkfrI ivcfrDfrf df KMzn krdf hY. ieh muÊl sfmMqvfd aqy jfgIrdfrI arQ-ivvsQf dI ihMsf ƒ hI nMigaF nhIN krdf sgoN pIiVq lokfeI dy mn ivc ies aiqafcfrI ÈfÈx dI asiQrqf df aihsfs jgf ky nYiqk mnobl vI pYdf krdf hY.
ieh bfxI iBMn-iBMn DrmF, iÌrikaF, vrgF aqy jfq-brfdrIaF ƒ prspr vYr-ivroD aqy tkrfAu rfh Cwz ky sdBfvnf, suihrdqf, sihXog aqy sihnÈIlqf df sMdyÈ sMcfirq krdI hY. ies qrFH afid gRMQ bfxI df pRvcn iviBMn swiBafcfrk prMprfvF ivckfr ÈFqmeI sih-hoNd ƒ pRvfngI idMdf hoieaf mwDkflIn Bfrq ivc AuWsr rhy sMjugq swiBafcfr dI sMBfvnf ƒ vI sfkfr krdf hY. imsfl vjoN afid gRMQ bfxI dIaf kuJ pMgqIaF pyÈ hn :
koeI bolY rfm rfm koeI Kudfie «
koeI syvY guseIaf koeI alfih«1«kfrx krx krIm «
ikrpf Dfir rhIm «1« rhfAu «
koeI nfvY qIriQ koeI hj jfie «
koeI krY pUjf koeI isru invfie «2«
koeI pVY byd koeI kqyb « koeI EZY nIl koeI supyd «3«
koeI khY qurku koeI khY ihMdU «
koeI bfCY iBsqu koeI surigMdU «4«
khu nfnk ijin hukmu pCfqf «
pRB sfihb kf iqin Bydujfqf«5«9«
ieAuN afid gRMQ dy pRvcn ivc iviBMn DrmF dIaF ivÈvfÈ-prMprfvF aqy rhu-rIqF ƒ nvyN sMdrB ivc pRsquq krky ienHF ivclI rUhfnI sFJ dy Drfql ƒ qlfÈ krn df Auprflf kIqf igaf hY. afid gRMQ bfxI ivc pyÈ hoeI swiBafcfrk kRFqI df mhwqvpUrx pihlU smfj dy dwby-kucly aqy inqfxy vrgF dy hwk ivc afvfË bulMd krnf hY. ies pRvcn ivc ivÈyÈ qOr qy hfkm ÈRyxI dI luwt-Ksuwt dy iÈkfr imhnqkÈ iksfnF aqy ikrqIaF aqy bRfhmxvfdI krmkFz aqy jfqI-pRQf hwQoN sqfey hoey dilq vrgF df pwK pUiraf igaf hY. iesy iksm dI Bfvnf df smUrq pRgtfvf gurU nfnk bfxI dIaF ienHF pMgqIaF ivc idRÈtIgocr huMdf hY :
nIcf aMdir nIc jfiq nIcI hU aiq nIcu «
nfnku iqn kY sMig sfiQ vizaf isAu ikaf rIs «
ijQY nIc smflIain iqQY ndir qyrI bKsIsu.
iesy qrHF Bgq kbIr ny vI afpxI bfxI rfhIN mnuwKI smfj ƒ kul aqy jfqI dy afDfrF anusfr vMzx vflI imwQ ƒ qoiVaf hY kIqf hY. AunHF df ivvyk ies qwQ vl sMkyq krdf hY ik bRfhmx (kulIn) aqy sUd (dilq) dovyN hI sMsfr dy smUh pRfxIaF vFg bRhm ibMdu dI Aupj hn. ienHF ivckfr isrjI geI ivwQ msnUeI hY.
mhwqvpUrx gwl ieh hY ik afid gRMQ bfxI ivclI kRFqIkfrI cyqnf isrÌ sfmfijk aqy swiBafcfrk Kyqr qk sIimq nhIN sgoN ieQy hfkm-ÈRyxI dy lotU ikrdfr dI vI iqwKI aflocnf kiqI geI hY. imsfl vjoN gurU nfnk bfxI dIaF ieh pMgqIaF dyKIaF jf skdIaF hn :
rfjy sIh mukdm kuqy « jfie jgfiein bYTy suqy «
cfkr nhdf pfiein GfAu « rqu ipqu kuiqho cit jfhu «
ijQY jIaF hosI sfr « nkNØI vZNØI lfieqbfr.
ies qrFH aid gRMQ df pRvcn afpxy vyly dy sfmfijk, rfjnIqk aqy siBafcfrk XQfrQ dI qsvIr vI pyÈ krdf hY aqy moVvyN rUp ivc qqkflI ieiqhfsk vMgfrF nfl nijTx vfly kRFqIkfrI siBafcfr dI isrjxf vI krdf hY.
ies dOr dI dUsrI mhwqvpUrx sfihqk pRfpqI sUÌI kfivDfrf dy rUp ivc sfmHxy afAuNdI hY. buinadI qOr qy sUÌIvfd df sMbMD ieslfm nfl hY pr ieh kurfnÈrIÌ dy aMqrmuKI aiDafqmk arQF (Ëfhr dI QfvyN bfiqn arQF) AuWqy bl dyx vflI ivcfrDfrf hY. iesy leI anykF ivcfrvfnF ny iesƒ ieslfm dI rhwsvfdI ivafiKaf dy rUp ivc vI dyKx df Auprflf vI kIqf hY. ies kfivDfrf df muwZ bMnHx vfly pMjfb dy pRiswD sUÌI sMq ÈyÉ ÌrId hn ijnHF df jIvn kfl 1173 eI[ qoN 1266 eI[ qk hY.ÈyÉ ÌrId (bfbf ÌrId) dy vwzy vzyry BfvyN bfhroN af ky pMjfb dI DrqI Aupr vsy sn pr ienHF ny afpxy afpƒ sQfnk swiBafcfr dIaF rIqF aqy rvfieqF anusfr Zfl ilaf aqy ieQoN dI bolI (pMjfbI) ivc hI kfiv isrjxf kIqI. lok bolI ivc sUÌI ÈfierI dI sQfipq kIqI hoeI ies rvfieq ƒ amIr qy BrpUr bxfAux ivc Èfh husYn, sulqfn bfhU, buwlHyÈfh aqy gulfm ÌrId vrgy mhfn sUÌI ÈfierF ny vwz-muwlf Xogdfn idwqf.
asl ivc ienHF kvIaF ny ÈrHF dy mukfbly AuWqy ieÈk df sMklp pyÈ kr ky Drm ƒ rUhfnI anuBv nfl joV idwqf hY. smuwcy qOr qy afiKaf jf skdf hY ik pMjfbI sUÌI ÈfierI pMjfbI lok ivrsy dIaF rIqF aqy rvfieqF ƒ mnuwKI jIvn dy sdIvI srokfrF df pRgtfvf krdI hY. ieh pMjfbI smfj-swiBafcfr ivc pRcwlq rsmF-rIqF aqy kdrF-kImqF ƒ sMcfr-jugqF vjoN vrqx vl ruicq huMdI hY aqy pRBfvÈflI kfiv df isrjx krdI hY. mhwqvpUrx gwl ieh ik pMjfbI sfihq dI sUÌIafnf rvfieq df ivcfrDfrfeI afDfr BgqI kfiv aqy gurbfxI nfl myl KFdf hY. iesny pMjfbI bMdy ƒ rUhfnI cyqnf (qswvuÌ) dy hvfly nfl Audfr mfnvvfdI kdrF-kImqF aqy iensfn-dosqI df pYÊfm idwqf. ies qrHF ies Dfrf dy sihq ny srb-sFJy pMjfbI siBafcfr dI AusfrI ivc BrpUr Xogdfn idwqf.
ikwsf kfiv vI mwDkflI pMjfbI sfihwq dI iek mhwqvpUrx Dfrf hY. iesdI muwK ivÈyÈqf ieh hY ik ieh mwDkfl dIaF hornF kfiv-DfrfvF aqy pRivrqIaF nfloN vwKrI hY. ijwQy nfQbfxI, BgqbfxI, gurbfxI aqy sUÌI ÈfierI ƒ mUl rUp ivc Dfrimk kfiv dy aMqrgq rwiKaf jFdf hY AuQy ikwsf kfiv df cirqr lOikk kfiv vflf hY. ienHF ivc Dfrimk kfiv vFg prmfrQ dI gwl nhIN kIqI geI sgoN jIvn dy XQfrQ dI gwl kIqI geI hY.
pMjfbI dy pRmuwK ikwsfkfrF ivc asIN dmodr, mukbl, hfiÌË brÉurdfr, pIlU, vfirs, kfdrXfr afid df nfm lY skdy hF. ienHF ÈfierF ny pMjfbI ikwsf kfiv dI prMprf ƒ amIr qy BrpUr bxfieaf hY. pMjfbI dy vDyry ikwsy ipafr jF ieÈk dy duwKFq ƒ pyÈ krdy hn. ieh gwl vyly dI sfmfijk afriQk ivvsQf dy anukUl vI hY. kfrx ieh hY ik jfgIrdfrI smfj dIaF sMsQfvF smUhBfvI huMdIaF hn ijnHF ivc ivakqI ƒ suqMqr inrxy krn dI KulH nhIN huMdI. hIr df rFJy nfl ieÈk smfj dIaF pRcwlq kdrF-kImqF dy anukUl nhIN. iesƒ Èrfw dI pRvfngI vI hfisl nhIN iesy leI aMq ivc nfiek qy nfiekf dohF dI mOq huMdI hY. ienHF ikwisaF dI glp-ivDI romFs kQf nfl myl KFdI hY ijs ivc afdrÈk ivakqIaF ƒ muK-pfqr jF nfiek vjoN pyÈ kIqf jFdf sI. ies qoN ielfvf ienHF ikwisaF ivc XQfrQ dI kTorqf dy nfl nfl kfmnf df supnmeI sMsfr vI Ausfiraf jFdf sI. pMjfbI ikwisaF dy nfiek afm qOr qy afÈk XoDy jF ÌkIr huMdy hn jo sQfipq kdrF-kImqF qoN ivdroh krdy hoey nYiqkqf dy nvyN afdrÈ sQfipq krdy hn. imsfl vjoN jy hIr dy ikwsy ivc pRcwlq ivafh pRQf dIaF smUh-BfvI kdrF-kImqF ƒ nkfiraf igaf hY qF ies ivc mnuwKI irÈiqaf ƒ joVn ivc ivakIgq suqMqrqf dy mhwqv ƒ vI pCfixaF igaf hY.
pMjfbI dIaF pRiswD pRIq khfxIaF pihloN dMq-kQfvF dy rUp ivc pRcwlq hoeIaF bfd ivc ienHF ƒ ikwsfkfrF ny afpxI isrjxfqmk klpnf rfhIN nvF rUp pRdfn kr ky ikwisaF ivc Zfl idwqf. ikwsfkfrF ny afpxIaF rcnfvF ivc ibrqFq dI AusfrI kridaF qqkflI smfj swiBafcfr df jIvMq ibMb pyÈ krn dI cyÈtf vI kIqI hY. iehI kfrx hY ik ieh ikwsy pMjfbIaF dI jIvn ivDI, AunHF dy suBf aqy cirqr ƒ vI BlI BFq mUrqImfn krdy hn. imsfl vjoN jdoN asIN ikwsf hIr-vfirs pVHdy hF qF Aus vyly df pMjfbI smfj afpxIaF rIqF aqy rvfieqF smyq sfkfr ho AuTdf hY. ikwsf-kfiv df isrijq ibrqFq dy mfiDam rfhIN pMjfbI swiBafcfr dy avcyqn ƒ Proldf hY aqy pRqIkfqmk pwDr AuWqy pMjfbIaq dI pCfx inrDfirq krdf hY. ieh kfmnf dy sMjm aqy jÈn df ibrqFq isrjdy hn. imsfl vjoN iesdy isrjy hoey nfiek – pUrn, rsflU, rFJf, imrËf, duwlf BwtI, puMƒ aqy mhIvfl pMjfbI ikrdfr dI pRiqinDqf vI krdy hn Ausdy siBafcfrk afdrÈ vI bxdy hn.
mwDkflI pMjfbI sfihwq dI iek hor pRmuwK kfivDfrf vfr kfiv hY. pMjfbI ivc vfr iek aijhy kfiv rUp dy qOr qy ivkisq hoieaf hY ijsdy aMqrgq vIr rs df ivDfn isrijaf jFdf hY. vfr dy rUpfkfr dI pRmuwK ivÈyÈqf sMGrÈ jF twkr mMnI jf skdI hY. ies twkr dy anykF rUp ho skdy hn. ieh twkr do XoiDaF ivckfr ho skdI hY, nykI aqy bdI ivckfr ho skdI hY aqy do ivcfrF jF ivcfrDfrfvF ivckfr vI ho skdI hY. ieqnf avwÈ hY ik vfr ivc nfiek dI vIrqf jF nykI df XÈ gfien ËrUr huMdf hY.
pMjfbI sfihwq ivc do qrFH dIaF vfrF dI rcnf hoeI hY – vIr rsI vfrF qy aiDafqmk vfrF. vIr rsI vfrF ivc afm qOr qy XuwD df vIr rs BrpUr ibrqFq isrijaf jFdf hY jdoN ik aiDafqmk vfrF ivc ÈFq rs dI isrjxf kIqI geI hY. pMjfbI vfr sfihq ivc muwZlf sQfn AunHF lok vfrF df hY ijnHF dy hvfly sRI gurU gRMQ sfihb imldy hn. ienHF ivcoN kuJ vfrF hn – rfie kmfl mAuj dI vfr, tuMzy asrfjy dI vfr, iskMdr iebrfhIm dI vfr, lwly bihlImy dI vfr, hsny mihmy dI vfr, mUsy dI vfr afid. ienHF lok vfrF ivc iBMn iBMn rfijaF rjvfiVaF ivckfr XuwD aqy sMGrÈ df vIr rs BrpUr ibrqFq pyÈ kIqf igaf hY. pr ienHF vfrF dy awDy aDUry pfT hI pRfpq hn.
vIr rsI vfr dI prMprf ivc gurU goibMd isMG dI cMzI dI vfr ivÈyÈ mhwqv rwKdI hY. ies vfr ivc gurU kvI ny mfrkMzy purfx dI imiQhfsk kQf ƒ lY ky dyviqaF aqy rfKÈF dy XuwD df vIrqf pUrx ibrqFq pyÈ kIqf hY. ieh vfr pRqIkfqmk qOr qy nykI aqy bdI ivckfr sMGrÈ ƒ mUrqImfn krdI hY aqy vIr Bfvnf df sMcfr krdI hY. ies qoN bfd pMjfbI ivc anykF vIr rsI vfrF dI isrjxf hoeI. ijnHF ivc muwK qOr qy njfbq dI nfdrÈfh dI vfr, BfeI gurdfs dUjy dI gurU Éflsy dI vfr, pIr muhMmd dI cwiTaF dI vfr, isMGF dI vfr, mhF isMG dI vfr, hrI isMG nlvy dI vfr afid df nfm ilaf jf skdf hY. pMjfbI vfr sfihq ivc vI pMjfbI siBafcfr dy AunHF mIrI guxF dI pyÈkfrI sfmHxy aAuNdI hY jo pMjfbI bMdy dy avcyqn ivc vsy hoey hn Ausƒ axK aqy svYmfx nfl ijAux jF hwk-iensfÌ leI jUJdy hoey mr imtx leI pRyrdy hn